Việt Nam gia nhập nhóm thu nhập trung bình cao: Động lực mới cho cải cách và tăng trưởng

TS. Lê Duy Bình, Giám đốc điều hành Economica Việt Nam.

Phóng viên: Việt Nam vừa được Ngân hàng Thế giới công nhận gia nhập nhóm quốc gia có thu nhập trung bình cao. Theo ông, cột mốc này có ý nghĩa như thế nào đối với nền kinh tế Việt Nam, không chỉ về mặt thống kê mà còn trong quá trình phát triển và hội nhập quốc tế?

TS. Lê Duy Bình: Việc Ngân hàng Thế giới công nhận Việt Nam gia nhập nhóm quốc gia có thu nhập trung bình cao là sự ghi nhận của các tổ chức quốc tế và cộng đồng quốc tế đối với những thành tựu phát triển kinh tế của Việt Nam, đồng thời khẳng định mô hình tăng trưởng mà Việt Nam đã lựa chọn trong suốt thời gian qua là phù hợp.

Đó là mô hình tăng trưởng dựa trên xuất khẩu, phát huy các lợi thế cạnh tranh của nền kinh tế, cùng với quá trình đổi mới đã mang lại những kết quả rất cụ thể. Việc Việt Nam được xếp vào nhóm quốc gia có thu nhập trung bình cao là một chỉ dấu được lượng hóa rõ ràng, phản ánh thành quả của quá trình phát triển đó.

Ý nghĩa thứ hai là về mặt kinh tế. Cột mốc này khẳng định sự vươn lên của nền kinh tế Việt Nam khi chính thức chuyển từ nhóm quốc gia có thu nhập trung bình thấp sang nhóm quốc gia có thu nhập trung bình cao.

Đây cũng là kết quả của một quá trình nỗ lực bền bỉ. Việt Nam được xếp vào nhóm quốc gia có thu nhập trung bình thấp từ năm 2009 và phải mất khoảng 17 năm để bước lên một nấc thang phát triển mới. Điều đó cho thấy sự cố gắng rất lớn của Nhà nước, cộng đồng doanh nghiệp và người dân trong suốt thời gian qua. Đây là một thành tựu rất đáng khích lệ.

Bên cạnh đó, việc gia nhập nhóm quốc gia có thu nhập trung bình cao cũng gửi đi một tín hiệu tích cực tới cộng đồng quốc tế, đặc biệt là các nhà đầu tư nước ngoài. Quy mô nền kinh tế và sức mua của thị trường Việt Nam đã có sự thay đổi đáng kể cùng với quá trình mở rộng không ngừng của GDP.

Mặc dù chỉ tiêu thu nhập bình quân đầu người chưa phản ánh đầy đủ mọi khía cạnh của nền kinh tế, nhưng cũng phần nào khẳng định vị thế ngày càng cao của Việt Nam trên bản đồ kinh tế thế giới.

Quan trọng hơn, kết quả này phản ánh quá trình tăng trưởng bền bỉ của nền kinh tế Việt Nam trong nhiều năm qua. Đây sẽ là một tín hiệu tích cực đối với các tập đoàn và nhà đầu tư quốc tế khi đánh giá về môi trường đầu tư của Việt Nam, đồng thời tạo thêm động lực cho Nhà nước, doanh nghiệp và người dân bước vào một giai đoạn phát triển mới với những cải cách mạnh mẽ hơn, nỗ lực nhiều hơn để vượt qua bẫy thu nhập trung bình và hướng tới mục tiêu trở thành quốc gia có thu nhập cao trong tương lai.

Phóng viên: Việc gia nhập nhóm quốc gia có thu nhập trung bình cao sẽ tác động như thế nào đến vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế, thưa ông?

TS. Lê Duy Bình: Khi quy mô GDP lớn hơn và thị trường mở rộng hơn, về nguyên tắc, Việt Nam sẽ có thêm lợi thế trong các hoạt động kinh tế quốc tế. Một nền kinh tế có quy mô lớn hơn sẽ có quyền đàm phán (bargaining power) cao hơn, tiếng nói có trọng lượng hơn và sức mạnh mềm của nền kinh tế cũng được cải thiện.

Điều đó đồng nghĩa với việc trong các cuộc đàm phán thương mại quốc tế, Việt Nam sẽ có vị thế thuận lợi hơn trước đây nhờ quy mô và sức nặng ngày càng lớn của nền kinh tế.

Tuy nhiên, cần thấy rằng đây chỉ là một yếu tố góp phần nâng cao vị thế chứ chưa thể làm thay đổi hoàn toàn cán cân trong các cuộc đàm phán. Quy mô GDP và quy mô thị trường chỉ là một trong nhiều yếu tố quyết định năng lực đàm phán của một quốc gia.

Trên thực tế, có những nền kinh tế không có quy mô GDP quá lớn nhưng vẫn sở hữu quyền đàm phán rất cao nhờ nắm giữ công nghệ cốt lõi, các bí quyết công nghệ, nguồn tài nguyên chiến lược như đất hiếm hoặc giữ vai trò quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Vì vậy, bên cạnh việc tiếp tục duy trì tăng trưởng kinh tế và mở rộng quy mô GDP, Việt Nam cần đồng thời củng cố các nguồn sức mạnh mềm khác của nền kinh tế, như năng lực khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, trình độ công nghệ, chất lượng nguồn nhân lực và vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Khi những yếu tố này được nâng cao đồng thời, Việt Nam sẽ có nền tảng vững chắc hơn để gia tăng năng lực cạnh tranh cũng như khả năng đàm phán trong các hiệp định thương mại quốc tế.

Phóng viên: Việc bước vào nhóm thu nhập trung bình cao sẽ mở ra nhiều cơ hội mới về thu hút đầu tư, nâng cao vị thế quốc gia và cải thiện đời sống người dân. Tuy nhiên, theo ông, Việt Nam sẽ phải đối mặt với những thách thức nào trong giai đoạn phát triển mới?

TS. Lê Duy Bình: Thách thức lớn nhất chính là nguy cơ rơi vào bẫy thu nhập trung bình - vấn đề đã được nhiều học giả, chuyên gia kinh tế và các tổ chức quốc tế đề cập trong nhiều năm qua.

Thông thường, khi một quốc gia bước lên nấc thang phát triển mới, nếu không có những cải cách thể chế đủ mạnh và những nỗ lực đổi mới quyết liệt thì rất dễ rơi vào bẫy thu nhập trung bình.

Đây cũng là điều mà không ít nền kinh tế đã gặp phải sau khi gia nhập nhóm quốc gia có thu nhập trung bình. Khi đó, tốc độ tăng trưởng chậm lại và rất khó bứt phá để bước lên nhóm quốc gia có thu nhập cao.

Cụ thể, những động lực tăng trưởng truyền thống của Việt Nam sẽ dần suy giảm. Những lợi thế cạnh tranh trước đây, như lao động giá rẻ, sẽ không còn rõ nét như trước.

Tương tự, lợi thế về tài nguyên thiên nhiên cũng sẽ giảm dần và chúng ta không thể tiếp tục dựa chủ yếu vào các yếu tố đầu vào như tài nguyên hay lao động để duy trì tăng trưởng.

Trong giai đoạn phát triển mới, động lực tăng trưởng phải chuyển sang dựa nhiều hơn vào năng suất các nhân tố tổng hợp, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và tri thức. Đây vừa là thách thức, vừa là yêu cầu bắt buộc để nền kinh tế tiếp tục phát triển.

Bên cạnh đó, cạnh tranh quốc tế cũng sẽ ngày càng gay gắt hơn. Việt Nam sẽ phải đối mặt với sự cạnh tranh mạnh mẽ từ các nền kinh tế khác. Vì vậy, việc nâng cao năng suất lao động, chất lượng nguồn nhân lực, năng lực khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo sẽ trở thành những yếu tố quyết định để Việt Nam có thể vượt qua giai đoạn phát triển tiếp theo, tiến tới mục tiêu trở thành quốc gia có thu nhập cao.

Ngoài ra, Việt Nam cũng sẽ phải đối diện với nhiều thách thức mới, như già hóa dân số. Chúng ta đã bắt đầu xuất hiện những dấu hiệu của quá trình này, trong khi thời kỳ dân số vàng sẽ chỉ còn kéo dài thêm một số năm nữa. Điều đó sẽ tạo ra áp lực ngày càng lớn đối với hệ thống an sinh xã hội.

Cùng với đó là nguy cơ gia tăng bất bình đẳng, khoảng cách giàu - nghèo có thể tiếp tục nới rộng, kéo theo nhu cầu chi cho an sinh xã hội ngày càng lớn.

Một thách thức khác là yêu cầu phát triển bền vững. Khi quy mô nền kinh tế tiếp tục mở rộng, nhu cầu về năng lượng, nguyên vật liệu và tài nguyên sẽ vẫn gia tăng, dù hiệu quả sử dụng có thể được cải thiện. Điều này đặt ra yêu cầu phải đẩy mạnh chuyển đổi xanh, phát triển theo hướng tăng trưởng xanh và sử dụng tài nguyên hiệu quả hơn.

Đó là những thách thức lớn mà Việt Nam sẽ phải vượt qua khi bước sang một vị thế phát triển mới theo phân loại của Ngân hàng Thế giới.

Phóng viên: Để biến cột mốc này thành nền tảng cho mục tiêu trở thành quốc gia thu nhập cao trong những thập niên tới, theo ông, đâu là những ưu tiên cải cách cần được tập trung ngay từ bây giờ?

TS. Lê Duy Bình: Theo tôi, điều quan trọng nhất là phải tiếp tục đẩy mạnh những cải cách mà Việt Nam đang triển khai, đặc biệt là cải cách thể chế, hoàn thiện bộ máy thực thi pháp luật, cải cách thủ tục hành chính, cải thiện môi trường đầu tư và môi trường kinh doanh.

Đây là những công việc cần được thực hiện một cách kiên trì, bền bỉ và liên tục để duy trì lợi thế cạnh tranh của nền kinh tế cũng như hóa giải những thách thức trong giai đoạn phát triển mới.

Có thể nói, đây chính là chìa khóa quan trọng để Việt Nam vượt qua bẫy thu nhập trung bình.

Việt Nam cần thúc đẩy phát triển công nghệ cao, làm chủ công nghệ, nâng cao năng lực công nghệ của doanh nghiệp. Ảnh: Internet

Muốn vậy, chúng ta cần chuyển mạnh sang tư duy quản trị và phát triển mới, phù hợp với tinh thần các nghị quyết của Đảng thời gian qua về phát triển khoa học công nghệ, phát triển kinh tế tư nhân, phát triển kinh tế nhà nước, phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài, đổi mới công tác xây dựng và thực thi pháp luật. Trọng tâm là chuyển từ tư duy quản lý sang tư duy kiến tạo phát triển; thúc đẩy đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, phát triển kinh tế xanh, đồng thời bảo đảm tính minh bạch và ổn định của hệ thống pháp luật.

Ưu tiên thứ hai là tiếp tục nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Nhân lực là yếu tố then chốt giúp Việt Nam duy trì tốc độ tăng trưởng cao và vượt qua bẫy thu nhập trung bình.

Điều đó đòi hỏi phải đầu tư mạnh hơn cho giáo dục, đặc biệt là giáo dục đại học; ưu tiên phát triển các ngành khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học để đáp ứng yêu cầu chuyển dịch sang các ngành công nghệ lõi, AI, kinh tế số. Đồng thời, cần tăng cường đầu tư cho khoa học - công nghệ, đào tạo nghề và nâng cao kỹ năng của lực lượng lao động để đáp ứng mô hình tăng trưởng mới.

Bên cạnh đó, Việt Nam cần thúc đẩy phát triển công nghệ cao, làm chủ công nghệ, nâng cao năng lực công nghệ của doanh nghiệp trong nước, đặc biệt là khu vực doanh nghiệp tư nhân; đồng thời xây dựng hạ tầng số để phục vụ quá trình phát triển nền kinh tế số.

Một ưu tiên quan trọng khác là tiếp tục đầu tư phát triển hệ thống hạ tầng, bao gồm hạ tầng giao thông, cảng biển, sân bay, hạ tầng năng lượng và hạ tầng các khu công nghiệp. Đây đều là những yếu tố nền tảng giúp nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Nếu thực hiện tốt những nhiệm vụ này, Việt Nam sẽ có điều kiện duy trì tốc độ tăng trưởng, nâng cao chất lượng tăng trưởng, vượt qua bẫy thu nhập trung bình và từng bước gia nhập nhóm các quốc gia có thu nhập cao.

Phóng viên: Trân trọng cảm ơn ông!