Phân bổ, sử dụng hiệu quả nguồn lực ngân sách, tạo động lực phát triển

Ngân sách nhà nước tiếp tục khẳng định vai trò định hướng và dẫn dắt trong đầu tư phát triển kinh tế - xã hội.

Phát huy vai trò dẫn dắt của ngân sách nhà nước

Những năm qua, ngân sách nhà nước tiếp tục khẳng định vai trò định hướng và dẫn dắt trong đầu tư phát triển kinh tế - xã hội. Trên cơ sở Kết luận số 93-KL/TW của Bộ Chính trị về tiếp tục đổi mới cơ chế phân cấp quản lý, phân bổ ngân sách nhà nước, Bộ Tài chính đã tham mưu trình Chính phủ, Quốc hội ban hành Luật Ngân sách nhà nước số 89/2025/QH15 thay thế Luật Ngân sách nhà nước năm 2015, tạo khuôn khổ pháp lý mới nhằm bảo đảm vai trò chủ đạo của ngân sách trung ương, đồng thời tăng tính chủ động cho ngân sách địa phương.

Cơ chế phân bổ, quản lý và sử dụng ngân sách được hoàn thiện theo hướng tập trung nguồn lực cho các mục tiêu trọng tâm, trọng điểm, gắn với các chiến lược phát triển trung và dài hạn. Nguồn lực ngân sách được ưu tiên cho các lĩnh vực then chốt như kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội, giáo dục - đào tạo, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, y tế và bảo vệ môi trường..., qua đó tạo động lực cho tăng trưởng kinh tế.

Đặc biệt, việc triển khai Kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2021-2025 đã góp phần khắc phục tình trạng đầu tư dàn trải, tập trung nguồn lực cho các công trình có tính kết nối và lan tỏa lớn như tuyến cao tốc Bắc - Nam, các cảng hàng không quan trọng, các tuyến vành đai, đường sắt đô thị tại Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh. Cùng với đó, nợ đọng xây dựng cơ bản cơ bản được xử lý, vốn ứng trước được thu hồi, góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng vốn đầu tư công.

Không chỉ trực tiếp đầu tư phát triển, ngân sách nhà nước còn được phát huy hiệu quả với vai trò “vốn mồi”, tạo điều kiện thu hút các nguồn vốn ngoài nhà nước thông qua các mô hình hợp tác công tư (PPP), hỗ trợ lãi suất, bảo lãnh và cơ chế chia sẻ rủi ro. Điều này góp phần mở rộng không gian huy động nguồn lực xã hội cho phát triển hạ tầng và dịch vụ công.

Ở lĩnh vực chi thường xuyên, ngân sách đã bảo đảm nguồn lực thực hiện các nhiệm vụ chính trị, quốc phòng, an ninh; các chính sách an sinh xã hội; ưu tiên cho giáo dục, y tế và các chương trình mục tiêu quốc gia. Trong bối cảnh dịch COVID-19 và những biến động kinh tế thế giới, nguồn lực ngân sách đã được điều hành linh hoạt để vừa phục vụ phòng, chống dịch bệnh, vừa hỗ trợ phục hồi và phát triển kinh tế - xã hội, thực hiện cải cách tiền lương, điều chỉnh lương hưu và các chính sách xã hội, góp phần ổn định đời sống người dân.

Mở rộng phân cấp gắn với trách nhiệm giải trình

Song song với việc nâng cao hiệu quả phân bổ nguồn lực, công tác quản lý tài chính - ngân sách theo trung hạn tiếp tục được hoàn thiện và triển khai đồng bộ. Việc xây dựng kế hoạch tài chính 5 năm và kế hoạch tài chính - ngân sách nhà nước 3 năm ngày càng trở thành căn cứ quan trọng cho công tác lập dự toán hằng năm, giúp nâng cao tính ổn định, nhất quán trong điều hành ngân sách.

Mối liên kết giữa kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội và kế hoạch tài chính - ngân sách trung hạn được tăng cường, góp phần hạn chế tình trạng điều hành ngắn hạn, bị động; đồng thời nâng cao kỷ luật tài khóa, cải thiện hiệu quả phân bổ nguồn lực, tăng cường kiểm soát bội chi, nợ công và các nghĩa vụ tài chính của ngân sách nhà nước. Các mục tiêu tài khóa trung hạn được xác định rõ ràng, tạo cơ sở để điều hành ngân sách linh hoạt nhưng vẫn bảo đảm an toàn tài chính quốc gia.

Một điểm nhấn quan trọng trong quá trình đổi mới là việc tiếp tục hoàn thiện cơ chế phân cấp ngân sách nhà nước. Luật Ngân sách nhà nước năm 2025 khẳng định nguyên tắc quản lý ngân sách thống nhất nhưng đẩy mạnh phân công, phân cấp giữa Trung ương và địa phương, gắn quyền hạn với trách nhiệm giải trình.

Theo đó, nhiều nội dung mới về phân cấp nhiệm vụ chi giữa các cấp ngân sách được bổ sung, đặc biệt trong các lĩnh vực khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Luật cũng trao thêm quyền chủ động cho địa phương trong việc quyết định sử dụng nguồn tăng thu và số dư ngân sách còn lại, từng bước giảm cơ chế “xin - cho”, tạo điều kiện để địa phương linh hoạt hơn trong bố trí nguồn lực phục vụ phát triển.

Thời gian qua, Bộ Tài chính đã chủ động hoàn thiện các quy định pháp luật liên quan đến mô hình chính quyền địa phương 2 cấp trong các lĩnh vực tài chính - ngân sách, tài sản công, đầu tư, quy hoạch và đăng ký doanh nghiệp. Bộ đã sửa đổi, bổ sung và tham mưu cấp có thẩm quyền ban hành hàng chục quy định về phân cấp, phân quyền cùng nhiều cơ chế, chính sách đặc thù, thí điểm; đồng thời tháo gỡ các vướng mắc pháp lý để đẩy nhanh triển khai nhiều dự án quy mô lớn.

Những đổi mới trong quản lý tài chính công và ngân sách nhà nước không chỉ nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực mà còn tạo nền tảng quan trọng cho quá trình tái cơ cấu nền kinh tế, phát huy tiềm năng của các địa phương, thúc đẩy khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Đây cũng là cơ sở để tăng cường sức chống chịu của nền kinh tế, bảo đảm tăng trưởng nhanh, bền vững trong giai đoạn phát triển mới.