Mở khóa tiềm năng tăng trưởng từ không gian tầm thấp

Việt Nam đang đứng trước cơ hội bứt tốc cùng kinh tế tầm thấp.

Cơ hội khai mở thị trường tỷ USD

Kinh tế tầm thấp được hiểu là các hoạt động kinh tế diễn ra trong không gian dưới độ cao nhất định, nơi các công nghệ như máy bay không người lái (UAV), phương tiện bay điện cất hạ cánh thẳng đứng (eVTOL), hệ thống định vị thông minh, trí tuệ nhân tạo và hạ tầng dữ liệu số được ứng dụng rộng rãi. Nếu trước đây không gian này chủ yếu được quản lý dưới góc độ quốc phòng, an ninh và hàng không dân dụng thì hiện nay nó đang trở thành một “biên giới tăng trưởng” mới của nhiều quốc gia trên thế giới.

Xu hướng phát triển kinh tế tầm thấp đang diễn ra mạnh mẽ tại nhiều nền kinh tế lớn. Trung Quốc đã đưa lĩnh vực này vào nhóm “lực lượng sản xuất mới”, trong khi Hoa Kỳ, Hàn Quốc và Singapore đều xây dựng các chiến lược riêng nhằm thúc đẩy công nghệ bay không người lái và các mô hình dịch vụ mới. Sự phát triển nhanh chóng của công nghệ pin, cảm biến, trí tuệ nhân tạo và kết nối tốc độ cao đang giúp những ý tưởng từng được xem là viễn tưởng dần trở thành hiện thực.

Theo PGS.TS Phạm Văn Hồng, Hiệu trưởng Trường Kinh tế Phenikaa thuộc Đại học Phenikaa, kinh tế không gian tầm thấp đang được nhiều quốc gia xem là động lực tăng trưởng mới trong kỷ nguyên kinh tế số. Điểm hấp dẫn của mô hình này không chỉ nằm ở việc mở rộng không gian phát triển theo chiều dọc mà còn ở khả năng tái cấu trúc nhiều ngành kinh tế truyền thống theo hướng công nghệ hóa, số hóa, thông minh hóa và xanh hóa.

Thực tế cho thấy phạm vi ứng dụng của kinh tế tầm thấp rất rộng. Trong nông nghiệp, drone có thể thực hiện phun thuốc, giám sát sâu bệnh, đo độ ẩm và theo dõi quá trình sinh trưởng của cây trồng với độ chính xác cao. Trong logistics, UAV giúp rút ngắn thời gian giao hàng chặng cuối, giảm chi phí vận chuyển và tăng khả năng tiếp cận các khu vực miền núi, hải đảo hoặc vùng sâu vùng xa. Đây là những lĩnh vực có nhu cầu thực tế rất lớn tại Việt Nam.

Không chỉ dừng lại ở nông nghiệp và logistics, công nghệ bay tầm thấp còn có thể tạo ra những thay đổi đáng kể trong quản lý đô thị và hạ tầng. Các thiết bị bay không người lái có thể hỗ trợ giám sát giao thông, kiểm tra cầu đường, lưới điện, công trình xây dựng, quan trắc môi trường và cảnh báo thiên tai. Trong tương lai, những phương tiện eVTOL thậm chí có thể tham gia vận tải hành khách tại các đô thị lớn, góp phần giảm áp lực giao thông mặt đất.

Việt Nam được đánh giá sở hữu nhiều điều kiện thuận lợi để tham gia cuộc đua này. Tốc độ tăng trưởng thương mại điện tử thuộc nhóm cao nhất khu vực, nhu cầu logistics ngày càng lớn, quá trình đô thị hóa diễn ra nhanh chóng và Chính phủ đang thúc đẩy mạnh mẽ chuyển đổi số quốc gia. Đây là những nền tảng quan trọng để các công nghệ bay tầm thấp có cơ hội được thương mại hóa và ứng dụng rộng rãi trong thực tiễn.

Gỡ điểm nghẽn để kinh tế tầm thấp cất cánh

Một trong những tín hiệu tích cực là doanh nghiệp Việt Nam đã có những bước tiến đáng kể trong lĩnh vực sản xuất UAV. Theo TS. Võ Xuân Hoài, Phó giám đốc Trung tâm Đổi mới sáng tạo quốc gia (Bộ Tài chính), qua khảo sát mạng lưới đổi mới sáng tạo quốc gia, doanh nghiệp trong nước hiện đã làm chủ khoảng 80% công nghệ sản xuất UAV và thiết bị bay không người lái. Những linh kiện còn phụ thuộc chủ yếu nằm ở nhóm chip chuyên dụng và động cơ cánh.

Tuy nhiên, làm chủ công nghệ mới chỉ là điều kiện cần. Thách thức lớn hơn nằm ở việc đưa sản phẩm vào môi trường vận hành thực tế. TS. Võ Xuân Hoài cho biết, nhiều doanh nghiệp Việt Nam có khả năng chế tạo thiết bị nhưng chưa có điều kiện tiếp cận các khu vực bay thử nghiệm đủ quy mô để đánh giá tính an toàn và hiệu quả trước khi thương mại hóa. Đây là điểm nghẽn khiến quá trình hoàn thiện sản phẩm và mở rộng thị trường diễn ra chậm hơn kỳ vọng.

Song song với vấn đề hạ tầng, rào cản lớn nhất hiện nay vẫn là thể chế. Theo PGS.TS Phạm Văn Hồng, Việt Nam đã có nhiều quy định liên quan đến quản lý vùng trời và hoạt động của UAV, song vẫn thiếu một chiến lược quốc gia tổng thể dành riêng cho kinh tế không gian tầm thấp. Các quy định hiện hành chủ yếu tập trung vào quản lý phương tiện và bảo đảm an ninh, trong khi chưa bao quát đầy đủ các khía cạnh kinh tế, công nghệ và thương mại.

Đặc biệt, cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) cho các mô hình mới như drone logistics hay dịch vụ vận hành UAV vẫn còn hạn chế. Khi chưa có không gian thử nghiệm phù hợp, doanh nghiệp khó chứng minh hiệu quả công nghệ, khó thu hút đầu tư và cũng khó thương mại hóa sản phẩm. Điều này làm giảm tốc độ đổi mới sáng tạo và có nguy cơ khiến Việt Nam bỏ lỡ cơ hội tham gia sớm vào một thị trường đang phát triển rất nhanh trên thế giới.

Bên cạnh đó, sự phát triển của kinh tế tầm thấp cũng đặt ra yêu cầu mới đối với hạ tầng số và quản lý không phận. Trong tương lai, khi số lượng phương tiện bay tăng mạnh, Việt Nam sẽ cần hệ thống quản lý giao thông không lưu tầm thấp hiện đại, mạng lưới cảm biến, nền tảng dữ liệu thời gian thực và hạ tầng viễn thông 5G, 6G đủ năng lực để bảo đảm an toàn vận hành. Đây sẽ là những khoản đầu tư dài hạn nhưng có ý nghĩa nền tảng.

Nhìn từ kinh nghiệm quốc tế, thành công của các ngành kinh tế mới luôn gắn liền với sự đi trước của thể chế. Một hành lang pháp lý minh bạch không chỉ giúp kiểm soát rủi ro mà còn tạo niềm tin để doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư và đổi mới sáng tạo. Vì vậy, nhiều chuyên gia cho rằng Việt Nam cần sớm xây dựng chiến lược quốc gia về kinh tế tầm thấp, đồng thời triển khai các cơ chế sandbox, khu bay thử nghiệm và hạ tầng nghiên cứu chuyên dụng.

Khi chuyển đổi số đang trở thành động lực phát triển trọng tâm của nền kinh tế, kinh tế tầm thấp có thể là mắt xích quan trọng kết nối giữa công nghệ số với thế giới thực. Cơ hội đang hiện hữu, năng lực doanh nghiệp trong nước cũng đã hình thành những nền móng ban đầu. Vấn đề còn lại là liệu Việt Nam có thể tạo ra một môi trường thể chế đủ cởi mở và linh hoạt để biến “bầu trời tầm thấp” thành không gian tăng trưởng mới của nền kinh tế trong thập niên tới hay không.