IPO doanh nghiệp nhà nước và kỳ vọng mở rộng hàng hóa thị trường chứng khoán

IPO doanh nghiệp nhà nước được kỳ vọng bổ sung nguồn hàng mới cho thị trường chứng khoán. Ảnh Internet.

Trong các giai đoạn phát triển trước đây của thị trường chứng khoán Việt Nam, nhiều doanh nghiệp đầu ngành sau cổ phần hóa như ngân hàng, hàng không, sữa hay hạ tầng từng đóng vai trò quan trọng trong việc mở rộng quy mô vốn hóa và thu hút dòng tiền tổ chức. Tuy nhiên, tiến độ IPO và thoái vốn DNNN chậm lại trong nhiều năm gần đây khiến nguồn hàng mới cho thị trường suy giảm đáng kể, trong khi nhu cầu nâng chất lượng hàng hóa để phục vụ mục tiêu nâng hạng ngày càng trở nên cấp thiết.

IPO doanh nghiệp nhà nước từng tạo ra các “trụ cột” cho thị trường chứng khoán

Sự phát triển của thị trường chứng khoán Việt Nam nhiều năm qua gắn khá chặt với tiến trình cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước. Trong nhiều giai đoạn, mỗi đợt IPO lớn không chỉ là hoạt động tái cơ cấu vốn nhà nước, mà còn tạo thêm các cổ phiếu có khả năng dẫn dắt dòng tiền và mở rộng quy mô vốn hóa thị trường.

Việc nhiều doanh nghiệp đầu ngành trong lĩnh vực ngân hàng, hàng không, sữa, hạ tầng hay năng lượng lên sàn từng giúp thị trường chứng khoán hình thành thêm nhiều bluechip lớn. Sau cổ phần hóa, không ít doanh nghiệp nhanh chóng trở thành nhóm cổ phiếu có ảnh hưởng lớn tới VN-Index và khả năng thu hút vốn ngoại.

Ở góc độ thị trường vốn, IPO DNNN cũng là giai đoạn giúp chất lượng hàng hóa trên sàn được cải thiện rõ rệt. Việc niêm yết buộc doanh nghiệp phải nâng chuẩn công bố thông tin, tăng tính minh bạch. Trong nhiều năm, đây gần như là nguồn bổ sung hàng hóa quy mô lớn quan trọng nhất cho thị trường chứng khoán Việt Nam.

Theo BSC Research, tiến trình cổ phần hóa DNNN tại Việt Nam trải qua ba giai đoạn lớn, trong đó giai đoạn đẩy mạnh cổ phần hóa từng tạo ra làn sóng doanh nghiệp niêm yết quy mô lớn, giúp mở rộng nhanh vốn hóa và thanh khoản thị trường.

Dữ liệu từ BSC Research cho thấy, tiến trình cổ phần hóa DNNN đã giảm tốc rất mạnh trong khoảng một thập kỷ trở lại đây. Nếu giai đoạn 2001-2005 có tới 2.735 doanh nghiệp được cổ phần hóa và giai đoạn 2006-2010 ghi nhận thêm 2.721 doanh nghiệp, thì đến giai đoạn 2016-2020 con số này chỉ còn khoảng 180 doanh nghiệp và giai đoạn 2021-2024 gần như chững lại với chỉ 5 doanh nghiệp được cổ phần hóa.

Trong khi số lượng doanh nghiệp cổ phần hóa giảm mạnh, quy mô doanh nghiệp bình quân lại tăng nhanh, cho thấy các thương vụ IPO hiện chủ yếu tập trung ở nhóm doanh nghiệp lớn với cấu trúc tài sản phức tạp hơn nhiều.

Theo UBCKNN, giá trị giao dịch bình quân trên thị trường cổ phiếu niêm yết từ đầu năm 2026 đạt khoảng 32.737 tỷ đồng/phiên, tăng 12,1% so với bình quân năm trước. Giá trị vốn hóa thị trường hiện tương đương khoảng 82% GDP năm 2025.

Tuy nhiên, thanh khoản thị trường vẫn chủ yếu tập trung ở nhóm bluechip quen thuộc, trong khi số lượng doanh nghiệp đầu ngành niêm yết mới ngày càng hạn chế. Đây là lý do IPO doanh nghiệp Nhà nước tiếp tục được xem là nguồn cung chiến lược đối với thị trường, đặc biệt trong bối cảnh mục tiêu nâng hạng ngày càng được nhắc tới nhiều hơn.

Vì sao IPO doanh nghiệp nhà nước giảm tốc?

Dù được kỳ vọng là nguồn cung chiến lược cho thị trường chứng khoán, tiến trình IPO khu vực DNNN trong nhiều năm gần đây lại diễn ra chậm hơn đáng kể so với kế hoạch. Không chỉ số lượng doanh nghiệp cổ phần hóa giảm mạnh, mức độ phức tạp của các thương vụ cũng gia tăng đáng kể khi phần lớn doanh nghiệp còn lại đều có quy mô lớn, nhiều tài sản và hoạt động trong các lĩnh vực then chốt của nền kinh tế.

Theo BSC Research, quá trình cổ phần hóa hiện vẫn chịu tác động lớn từ các vấn đề pháp lý, định giá và quản lý đất đai. Khác với doanh nghiệp tư nhân, IPO DNNN không chỉ là hoạt động huy động vốn hay niêm yết cổ phiếu, mà còn gắn với yêu cầu bảo toàn vốn Nhà nước và quản lý tài sản công. Điều này khiến quá trình IPO kéo dài và phức tạp hơn đáng kể.

Một trong những điểm nghẽn lớn nhất nằm ở bài toán xác định giá trị doanh nghiệp. Theo dữ liệu của BSC Research, giá trị doanh nghiệp bình quân trong các thương vụ cổ phần hóa đã tăng rất mạnh qua từng giai đoạn, từ khoảng 10 tỷ đồng/doanh nghiệp ở giai đoạn đầu lên khoảng 52 tỷ đồng, sau đó tăng lên hàng trăm tỷ và tới hơn 2.700 tỷ đồng/doanh nghiệp ở các giai đoạn gần đây.

Điều này cho thấy các thương vụ IPO hiện chủ yếu tập trung ở nhóm doanh nghiệp lớn với cấu trúc tài sản phức tạp hơn. Khi quy mô doanh nghiệp tăng lên, các vấn đề liên quan tới định giá đất đai, tài sản vô hình hay trách nhiệm bảo toàn vốn Nhà nước cũng trở nên nhạy cảm hơn.

Với các doanh nghiệp quy mô lớn, việc định giá không chỉ liên quan tới tài sản hữu hình mà còn gắn với quyền sử dụng đất, thương hiệu và tiềm năng phát triển trong tương lai. Điều này dẫn tới mâu thuẫn kéo dài giữa yêu cầu “bảo toàn vốn Nhà nước” và nguyên tắc thị trường.

Đất đai cũng là một trong những nguyên nhân lớn khiến tiến trình IPO bị kéo dài. Theo phân tích trong báo cáo của BSC Research, quá trình cổ phần hóa tại Việt Nam có thể mất hơn 22 tháng để hoàn tất, dù lượng cổ phần bán ra không lớn. Trong đó, “phương án sử dụng đất” là một trong những nút thắt lớn nhất làm chậm tiến trình cổ phần hóa.

Bên cạnh đó, tâm lý e ngại trách nhiệm cũng trở thành rào cản lớn. Trong nhiều trường hợp, việc bán vốn dưới giá trị sổ sách có thể khiến người thực hiện lo ngại rủi ro pháp lý, trong khi việc kéo dài IPO lại khiến doanh nghiệp bỏ lỡ thời điểm thuận lợi của thị trường.

Hệ quả là thị trường chứng khoán thiếu vắng dần các thương vụ IPO quy mô lớn có khả năng tạo thêm động lực vốn hóa và thanh khoản mới. Trong khi quy mô dòng tiền trên thị trường ngày càng mở rộng, nguồn cung bluechip mới lại tăng rất chậm, khiến thanh khoản tiếp tục tập trung ở nhóm cổ phiếu cũ và làm giảm khả năng bổ sung “hàng hóa lớn” cho thị trường trong quá trình nâng hạng.

Gỡ nút thắt IPO để tạo nguồn hàng mới cho thị trường

Cách tiếp cận chính sách hiện nay đang cho thấy sự chuyển dịch từ tư duy thiên về kiểm soát thủ tục sang hướng thúc đẩy hiệu quả vận hành thị trường.

Những thay đổi này cho thấy trọng tâm chính sách hiện nay không còn đơn thuần là hoàn thành chỉ tiêu cổ phần hóa, mà đang chuyển sang thúc đẩy quá trình IPO thực chất hơn nhằm đưa hàng hóa mới lên thị trường chứng khoán.

Tại hội thảo diễn ra gần đây, đại diện lãnh đạo Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (UBCKNN) cho biết một trong những trọng tâm giai đoạn tới là cải cách mạnh chất lượng nguồn cung hàng hóa trên thị trường, trong đó thúc đẩy cơ chế gắn chặt IPO với niêm yết nhằm rút ngắn thời gian từ khi doanh nghiệp hoàn tất IPO tới khi cổ phiếu chính thức giao dịch xuống dưới 30 ngày.

Theo UBCKNN, định hướng thời gian tới sẽ tập trung vào việc đẩy mạnh chào bán cổ phiếu gắn với niêm yết và thu hút thêm doanh nghiệp quy mô lớn tham gia thị trường.

Định hướng này cũng tương đồng với những thay đổi trong Nghị định 57/2026 về cơ cấu vốn Nhà nước. Một trong những điểm đáng chú ý là việc bỏ yêu cầu doanh nghiệp phải hoàn tất “phương án sử dụng đất” trước IPO, thay bằng “bảng thống kê hiện trạng sử dụng đất”. Động thái này được kỳ vọng giúp rút ngắn đáng kể thời gian chuẩn bị cổ phần hóa và IPO.

Cơ chế định giá cũng được mở rộng theo hướng thị trường hơn khi cho phép tính thêm giá trị quyền thuê đất, tài sản vô hình và tiềm năng phát triển của doanh nghiệp.

Đáng chú ý hơn, tư duy quản trị khu vực DNNN cũng đang có sự thay đổi. Theo BSC Research, Nghị quyết 79 đã mở rộng “nội hàm” của kinh tế Nhà nước theo hướng chú trọng tạo giá trị và nâng hiệu quả sử dụng vốn, thay vì chỉ tập trung vào mục tiêu bảo toàn vốn như trước đây.

Nếu các thay đổi này phát huy hiệu quả, thị trường có thể đón thêm nhiều doanh nghiệp quy mô lớn trong các lĩnh vực hạ tầng, năng lượng, logistics hay công nghệ.

Tuy nhiên, khả năng hình thành một làn sóng IPO thực sự sẽ không chỉ phụ thuộc vào số lượng doanh nghiệp lên sàn, mà còn nằm ở chất lượng hàng hóa được đưa ra thị trường. Điều đó đồng nghĩa với việc doanh nghiệp cần có tỷ lệ free-float đủ lớn, định giá hợp lý, quản trị minh bạch và khả năng vận hành theo nguyên tắc thị trường.

Sau nhiều năm chững lại, tiến trình IPO DNNN đang được kỳ vọng có thể tạo thêm nguồn hàng chiến lược cho thị trường chứng khoán, đặc biệt ở các lĩnh vực hạ tầng, năng lượng, logistics hay tài chính. Tuy nhiên, hiệu quả của làn sóng mới sẽ không nằm ở số lượng doanh nghiệp cổ phần hóa, mà ở khả năng tạo ra những hàng hóa đủ hấp dẫn, minh bạch và vận hành theo nguyên tắc thị trường.