Chương trình mục tiêu quốc gia: Đưa nguồn lực thành động lực phát triển

2026 là năm đầu tiên triển khai các chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn 2026-2030.

Hoàn thiện thể chế để khơi thông nguồn lực

2026 là năm đầu tiên triển khai các chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn 2026-2030, đồng thời cũng là giai đoạn chuyển tiếp quan trọng sau khi Quốc hội thông qua chủ trương đầu tư các chương trình mới. Vì vậy, việc hoàn thiện thể chế, cơ chế, chính sách được xác định là nhiệm vụ trọng tâm nhằm tạo hành lang pháp lý thống nhất cho quá trình triển khai.

Theo Bộ Tài chính, cơ chế quản lý, tổ chức thực hiện các chương trình mục tiêu quốc gia đã được Chính phủ ban hành tại Nghị định số 358/2025/NĐ-CP. Cùng với đó, Bộ Tài chính đang khẩn trương hoàn thiện các quy định liên quan đến nội dung chi, định mức chi đối với các chương trình thuộc lĩnh vực văn hóa, y tế và giáo dục.

Ở từng chương trình cụ thể, công tác xây dựng thể chế cũng đang được đẩy nhanh. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã trình ban hành và ban hành 5 cơ chế, chính sách để triển khai Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa. Bộ Công an đã hoàn thiện 4 cơ chế, chính sách phục vụ Chương trình mục tiêu quốc gia phòng, chống ma túy đến năm 2030 và đang tiếp tục hoàn thiện các nội dung còn lại.

Đối với Chương trình mục tiêu quốc gia tích hợp gồm xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, các bộ, ngành đã ban hành 13 cơ chế, chính sách cùng 61 văn bản hướng dẫn thực hiện. Đây được xem là nền tảng quan trọng để các địa phương triển khai các nhiệm vụ ngay từ đầu giai đoạn.

Song song với việc hoàn thiện chính sách, các bộ chủ chương trình cũng đang kiện toàn Ban Chỉ đạo Trung ương đối với từng chương trình mục tiêu quốc gia nhằm nâng cao hiệu quả chỉ đạo, điều hành, bảo đảm phù hợp với tính chất và yêu cầu của từng chương trình trong giai đoạn mới.

Về nguồn lực, Quốc hội đã quyết nghị bố trí 35.000 tỷ đồng vốn ngân sách trung ương thực hiện các chương trình mục tiêu quốc gia năm 2026, gồm 25.000 tỷ đồng vốn đầu tư công và 10.000 tỷ đồng kinh phí thường xuyên. Đến nay, 3 chương trình gồm phòng, chống ma túy; phát triển văn hóa và chương trình tích hợp xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững, phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi đã cơ bản hoàn thiện cơ sở pháp lý để đề xuất phương án phân bổ vốn.

Đáng chú ý, Chính phủ đã ban hành Nghị quyết số 132/NQ-CP phân bổ bổ sung dự toán, kế hoạch đầu tư công vốn ngân sách trung ương năm 2026 cho Chương trình mục tiêu quốc gia phòng, chống ma túy với 5.700 tỷ đồng và Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa với 7.600 tỷ đồng. Đây là bước đi quan trọng để đưa nguồn lực sớm đến các bộ, ngành và địa phương.

Tuy nhiên, 2 chương trình mục tiêu quốc gia về y tế và giáo dục hiện vẫn chưa đủ điều kiện để thực hiện phân bổ vốn do chưa hoàn thiện đầy đủ các thủ tục pháp lý liên quan đến quyết định đầu tư và nguyên tắc, tiêu chí phân bổ nguồn vốn ngân sách trung ương.

Đưa dòng vốn “chảy” vào cuộc sống

Bên cạnh những kết quả bước đầu về hoàn thiện thể chế và phân bổ nguồn lực, tiến độ giải ngân vẫn là thách thức lớn đối với việc thực hiện các chương trình mục tiêu quốc gia trong năm 2026.

Theo số liệu của Bộ Tài chính, đến ngày 31/5/2026, lũy kế giải ngân vốn đầu tư công từ nguồn vốn ngân sách nhà nước năm 2025 được kéo dài sang năm 2026 mới đạt khoảng 14,3% kế hoạch; kinh phí thường xuyên đạt khoảng 10,7% dự toán. Mức giải ngân này còn khá thấp so với yêu cầu đặt ra trong bối cảnh các chương trình được kỳ vọng sẽ tạo thêm động lực cho tăng trưởng kinh tế và phát triển xã hội.

Bộ Tài chính cho biết, nguyên nhân chậm giải ngân xuất phát từ cả yếu tố cơ chế và tổ chức thực hiện. Nhiều địa phương còn lúng túng trong xác định, xử lý nguồn kinh phí kéo dài; việc triển khai các nhiệm vụ chi thường xuyên phải trải qua nhiều bước rà soát, thẩm định, phê duyệt và phụ thuộc vào điều kiện thực tế của đối tượng thụ hưởng. Trong khi đó, một số dự án đầu tư vẫn gặp khó khăn trong giải phóng mặt bằng, hoàn thiện thủ tục đầu tư, xác minh nguồn gốc đất hoặc chịu tác động của điều kiện địa hình, thời tiết.

Tại Họp báo Chính phủ thường kỳ tháng 5 mới đây, Thứ trưởng Bộ Tài chính Nguyễn Đức Chi cho rằng, bên cạnh các nguyên nhân khách quan, ở một số nơi vẫn còn tồn tại hạn chế trong công tác chỉ đạo, điều hành và năng lực tổ chức thực hiện; thậm chí xuất hiện tình trạng né tránh, đùn đẩy trách nhiệm của một bộ phận cán bộ trong quá trình triển khai các chương trình. Nhận định này phần nào cho thấy bài toán của các chương trình mục tiêu quốc gia hiện nay không chỉ nằm ở nguồn lực mà còn ở chất lượng tổ chức thực thi chính sách.

Thực tế cũng cho thấy, trong bối cảnh thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, nhiều địa phương đang phải xử lý đồng thời các nhiệm vụ chuyển tiếp về tổ chức bộ máy, nhân sự, hồ sơ và nguồn vốn. Trong khi đó, đội ngũ cán bộ cấp cơ sở ở nhiều nơi còn thiếu kinh nghiệm trong các lĩnh vực đầu tư công, đấu thầu, tài chính, ngân sách và thanh quyết toán, phần nào ảnh hưởng đến tiến độ triển khai các dự án.

Để tạo chuyển biến trong thời gian tới, Bộ Tài chính đề nghị các bộ, ngành, địa phương tập trung hoàn thiện các cơ chế, chính sách còn thiếu; khẩn trương xây dựng phương án phân bổ vốn; nâng cao trách nhiệm người đứng đầu; tăng cường phân cấp, phân quyền gắn với kiểm tra, giám sát. Đồng thời, đẩy mạnh công khai, minh bạch kết quả thực hiện để nâng cao hiệu quả quản lý và sử dụng nguồn lực.

Trong bối cảnh cả nước phấn đấu đạt mục tiêu tăng trưởng từ 10% trở lên trong năm 2026, việc khơi thông các điểm nghẽn, đẩy nhanh tiến độ thực hiện và giải ngân các chương trình mục tiêu quốc gia không chỉ là yêu cầu về tiến độ tài chính mà còn là điều kiện quan trọng để các chính sách phát triển đi vào thực tiễn, tạo sinh kế cho người dân, thúc đẩy phát triển vùng khó khăn và góp phần hiện thực hóa các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của đất nước trong giai đoạn mới.