 |
| TS. Cấn Văn Lực - Chuyên gia Kinh tế trưởng BIDV, Thành viên Hội đồng Tư vấn chính sách của Thủ tướng Chính phủ. |
Trong Báo cáo của Ban Chấp hành Trung ương khóa XIII về các văn kiện trình Đại hội XIV của Đảng, được trình bày tại phiên khai mạc sáng 20/1/2026 tại Hà Nội, Tổng Bí thư Tô Lâm đã nhấn mạnh yêu cầu xác lập mô hình tăng trưởng mới dựa trên kinh tế tri thức, kinh tế số, kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn; hướng tới phát triển nhanh nhưng bền vững, lấy năng suất, chất lượng, hiệu quả và đổi mới sáng tạo làm động lực chủ yếu. Làm rõ hơn những định hướng lớn này, phóng viên Tạp chí Kinh tế - Tài chính đã có cuộc trao đổi với TS. Cấn Văn Lực - Chuyên gia Kinh tế trưởng BIDV, Thành viên Hội đồng Tư vấn chính sách của Thủ tướng Chính phủ.
Phóng viên: Trước yêu cầu xác lập mô hình tăng trưởng mới theo tinh thần chỉ đạo của Tổng Bí thư Tô Lâm, theo ông, trong quá trình tái cơ cấu nền kinh tế hiện nay, Việt Nam nên ưu tiên cách tiếp cận nào?
TS. Cấn Văn Lực: Khi bàn về cơ cấu lại nền kinh tế, tôi cho rằng, trước hết cần nhận thức rõ rằng có hai cách tiếp cận phổ biến và mỗi cách tiếp cận đều có ưu điểm riêng. Cách tiếp cận thứ nhất là cơ cấu lại theo hướng tiệm tiến, tức là điều chỉnh dần dần, liên tục theo thời gian. Với cách tiếp cận này, gần như năm nào chúng ta cũng phải rà soát, điều chỉnh cơ cấu nền kinh tế để bảo đảm các nguồn lực được phân bổ ngày càng hợp lý và hiệu quả hơn, phù hợp với những thay đổi của bối cảnh trong nước và quốc tế.
Cách tiếp cận thứ hai là cơ cấu lại mang tính căn bản, tức là thay đổi mạnh mẽ về cấu trúc, về mô hình tăng trưởng và phương thức phát triển của nền kinh tế. Cách tiếp cận này thường được đặt ra khi mô hình tăng trưởng cũ đã bộc lộ nhiều hạn chế, không còn phù hợp và nếu chỉ điều chỉnh từng phần nhỏ sẽ không tạo ra sự chuyển biến rõ rệt.
Trong điều kiện hiện nay của Việt Nam, theo tôi, chúng ta không thể chỉ lựa chọn một trong hai, mà cần kết hợp hài hòa cả hai cách tiếp cận. Một mặt, Việt Nam buộc phải thay đổi tương đối căn bản mô hình tăng trưởng, chuyển từ dựa nhiều vào vốn và khai thác tài nguyên sang dựa nhiều hơn vào năng suất, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chất lượng nguồn nhân lực. Mặt khác, quá trình này không thể diễn ra trong “một sớm một chiều”, mà cần được triển khai thông qua các bước điều chỉnh tiệm tiến, liên tục và nhất quán qua từng năm, từng giai đoạn.
Cách tiếp cận kết hợp sẽ giúp chúng ta vừa tạo ra sự thay đổi mang tính chiến lược, vừa đảm bảo tính ổn định, tránh các cú sốc lớn đối với nền kinh tế và xã hội.
Phóng viên: Trong bối cảnh mô hình tăng trưởng mới lấy khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi xanh làm động lực, theo ông, cơ cấu đầu tư công hiện nay với khoảng 80% vốn dành cho hạ tầng đã thực sự phù hợp hay cần được điều chỉnh như thế nào?
TS. Cấn Văn Lực: Trong khoảng 5 năm trở lại đây, Việt Nam đã dành một nguồn lực rất lớn cho đầu tư công, với quy mô tương đương khoảng 6-7% GDP, đây là mức cao hàng đầu trong khu vực châu Á. Điều này cho thấy vai trò đặc biệt quan trọng của đầu tư công trong việc thúc đẩy tăng trưởng, nhất là trong bối cảnh kinh tế gặp nhiều khó khăn.
Tuy nhiên, điều đáng lưu ý là khoảng 80% vốn đầu tư công hiện nay được dành cho kết cấu hạ tầng, trong khi phần còn lại cho các lĩnh vực như khoa học - công nghệ, giáo dục, y tế, môi trường và các lĩnh vực xã hội khác chỉ chiếm tỷ trọng khá khiêm tốn. Câu hỏi đặt ra là: liệu cơ cấu này có còn phù hợp và tối ưu trong giai đoạn phát triển mới hay không?
 |
| Cần chỉnh cơ cấu đầu tư công theo hướng cân bằng hơn, hài hòa hơn giữa hạ tầng cứng và hạ tầng mềm. |
Theo quan điểm của chúng tôi, đã đến lúc cần nghiêm túc rà soát và cơ cấu lại đầu tư công. Hạ tầng vẫn rất quan trọng, nhưng trong bối cảnh hiện nay, các yếu tố như khoa học - công nghệ, chuyển đổi số, giáo dục - đào tạo, y tế và đặc biệt là ứng phó với biến đổi khí hậu, chuyển đổi xanh đang ngày càng trở thành động lực then chốt cho tăng trưởng dài hạn.
Nếu tiếp tục duy trì tỷ trọng quá lớn cho hạ tầng vật chất mà chưa đầu tư tương xứng cho “hạ tầng mềm” như công nghệ, con người và thể chế, chúng ta sẽ gặp khó khăn trong việc nâng cao năng suất và chất lượng tăng trưởng. Vì vậy, việc điều chỉnh cơ cấu đầu tư công theo hướng cân bằng hơn, hài hòa hơn giữa hạ tầng cứng và hạ tầng mềm là yêu cầu cấp thiết trong thời gian tới.
Phóng viên: Mục tiêu tăng trưởng GDP giai đoạn 2026-2030 được đặt ra ở mức cao, trong khi hệ số ICOR của Việt Nam vẫn còn lớn. Theo ông, đâu là những giải pháp then chốt để nâng cao chất lượng và hiệu quả đầu tư công trong thời gian tới?
TS. Cấn Văn Lực: Hiện nay, hệ số ICOR của Việt Nam vẫn ở mức khoảng 5 lần. Ngay cả trong kịch bản lạc quan cho giai đoạn 2026-2030, nếu chúng ta đạt tăng trưởng GDP khoảng 10% với tổng vốn đầu tư toàn xã hội tương đương 40% GDP, thì ICOR vẫn vào khoảng 4 lần. Đây vẫn là mức khá cao so với nhiều quốc gia đã từng đạt tăng trưởng nhanh trong quá khứ.
Điều này phản ánh một thực tế là chất lượng đầu tư của chúng ta, trong đó có đầu tư công, vẫn còn nhiều dư địa để cải thiện. Giải pháp không chỉ nằm ở việc tăng thêm vốn, mà quan trọng hơn là phải nâng cao hiệu quả sử dụng vốn.
Trước hết, cần tiếp tục cải thiện cơ cấu đầu tư, tránh dàn trải, tập trung vào các dự án thực sự có tác động lan tỏa lớn.
Thứ hai, phải khắc phục tình trạng chậm tiến độ, đội vốn, lãng phí trong triển khai các dự án đầu tư công.
Thứ ba, vấn đề giải ngân không đạt kế hoạch cũng cần được xử lý triệt để, bởi trong khi vốn không được sử dụng hiệu quả, Nhà nước vẫn phải huy động nguồn lực, thậm chí phát hành trái phiếu và trả lãi, gây ra lãng phí kép cho nền kinh tế.
Phóng viên: Để đầu tư công thực sự trở thành công cụ dẫn dắt tăng trưởng và nâng cao năng suất, ông nhiều lần đề cập đến sự cần thiết của một bộ tiêu chí đánh giá mới. Vậy bộ tiêu chí này cần đáp ứng những yêu cầu cốt lõi nào?
TS. Cấn Văn Lực: Thực tế cho thấy, Việt Nam hiện chưa có một bộ tiêu chí đánh giá hiệu quả đầu tư công đủ cập nhật, toàn diện và được áp dụng một cách nghiêm túc, thường xuyên. Bộ tiêu chí trước đây đã bộc lộ nhiều hạn chế, vừa lạc hậu, vừa chưa được sử dụng đúng vai trò trong việc đánh giá danh mục dự án cũng như từng dự án cụ thể.
Theo tôi, bộ tiêu chí mới cần bao gồm một số nhóm tiêu chí cốt lõi. Thứ nhất là hiệu quả kinh tế, tức là mức độ đóng góp của dự án vào tăng trưởng, năng suất và ngân sách. Thứ hai là hiệu quả kỹ thuật, bao gồm chất lượng công trình, công nghệ sử dụng và khả năng vận hành lâu dài. Thứ ba là tính lan tỏa, thể hiện ở khả năng thúc đẩy phát triển các ngành, vùng và khu vực liên quan. Thứ tư là tác động xã hội và môi trường, như tạo việc làm, phát triển bao trùm, bảo vệ môi trường và thích ứng với biến đổi khí hậu.
Bên cạnh đó, cần gán trọng số cho từng nhóm tiêu chí phù hợp với ưu tiên phát triển trong từng giai đoạn. Quan trọng hơn, quá trình đánh giá phải được thực hiện thường xuyên, công khai và minh bạch, để người dân, doanh nghiệp và các cơ quan quản lý cùng giám sát và điều chỉnh chính sách kịp thời.
Phóng viên: Trong điều kiện tăng trưởng cao không thể tiếp tục phụ thuộc nhiều vào mở rộng tín dụng và gia tăng vốn, theo ông, Việt Nam cần huy động và phân bổ các nguồn lực như thế nào để thúc đẩy tăng trưởng dựa nhiều hơn vào năng suất và phát triển bền vững?
TS. Cấn Văn Lực: Tăng trưởng kinh tế về bản chất chỉ xoay quanh ba yếu tố: vốn, lao động và năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP). Tín dụng chỉ là một phần trong yếu tố vốn, chứ không phải là giải pháp duy nhất.
Theo các tính toán và định hướng hiện nay, trong giai đoạn tới, vốn vẫn sẽ đóng góp khoảng 45-47% cho tăng trưởng, lao động khoảng 5-6%, còn TFP cần phải tăng lên trên 50%. Muốn đạt được điều này, Việt Nam phải tập trung mạnh mẽ vào khoa học - công nghệ, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, cải cách thể chế và cơ cấu lại nền kinh tế.
Song song với đó, chúng ta cần một chiến lược tổng thể về huy động và phân bổ nguồn lực tài chính. Điều này bao gồm cải cách khu vực tài chính để khai thác hiệu quả hơn các nguồn vốn từ thị trường tiền tệ, thị trường vốn, thị trường quỹ; đồng thời nghiên cứu, phát huy các nguồn lực mới trong xã hội. Quan trọng hơn cả là cơ cấu lại chi tiêu công và nâng cao chất lượng đầu tư, đặc biệt là đầu tư công.
Chỉ khi đảm bảo được sự hài hòa giữa quy mô, cơ cấu, chất lượng và hiệu quả, đầu tư công mới thực sự trở thành động lực thúc đẩy tăng trưởng nhanh, bền vững và bao trùm cho nền kinh tế Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới.
Phóng viên: Trân trọng cảm ơn ông về những chia sẻ!
