Hoàn thiện thể chế, tạo động lực then chốt nâng cao chất lượng tăng trưởng kinh tế

GS.TS. Tô Trung Thành, Trưởng phòng Quản lý Khoa học, Đại học Kinh tế Quốc dân, đại biểu Hội đồng Nhân dân TP. Hà Nội nhiệm kỳ 2026-2031.

Phóng viên: Ông đánh giá như thế nào về chất lượng tăng trưởng kinh tế thời gian qua và những vấn đề đặt ra đối với mô hình tăng trưởng hiện nay?

GS.TS. Tô Trung Thành: Năm 2025, khu vực kinh tế thực của Việt Nam ghi nhận sự phục hồi mạnh mẽ với tốc độ tăng trưởng GDP đạt 8,02%, vượt mục tiêu đề ra và thuộc nhóm cao nhất thế giới trong bối cảnh kinh tế toàn cầu còn nhiều bất ổn. Quy mô nền kinh tế đạt khoảng 514 tỷ USD, đưa Việt Nam lên vị trí thứ 33 toàn cầu, trong khi GDP bình quân đầu người đạt khoảng 5.026 USD. Động lực tăng trưởng được củng cố qua các quý, phản ánh sự phục hồi đồng đều của các khu vực kinh tế, đặc biệt là công nghiệp - xây dựng và dịch vụ.

Năng suất lao động của Việt Nam tiếp tục cải thiện với mức tăng bình quân 4,1%/năm trong giai đoạn 2022-2025, cao hơn nhiều quốc gia trong khu vực. Tuy nhiên, mức năng suất tuyệt đối vẫn thấp và khoảng cách với các nền kinh tế như Singapore, Malaysia hay Thái Lan còn đáng kể.

Đáng chú ý, tăng trưởng năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP) năm 2025 chưa như kỳ vọng, trong khi đóng góp của vốn công nghệ thông tin và chất lượng lao động còn hạn chế. Về đổi mới sáng tạo, Việt Nam duy trì thứ hạng 44 toàn cầu theo chỉ số GII năm 2025, nhưng những hạn chế về thể chế, hạ tầng và chất lượng nguồn nhân lực tiếp tục là rào cản đối với hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.

Vì vậy, việc nâng cao đóng góp của TFP vào tăng trưởng cần được đặt làm ưu tiên hàng đầu, với mục tiêu nâng tỷ lệ đóng góp của TFP lên trên 55%. Đồng thời, nền kinh tế cần chuyển dịch mạnh mẽ theo mô hình phát triển dựa trên ba trụ cột gồm đầu tư, tiếp nhận công nghệ và đổi mới sáng tạo, qua đó nâng cao năng lực công nghệ nội sinh và giảm phụ thuộc vào các yếu tố tăng trưởng theo chiều rộng.

Trong bối cảnh đó, cải cách thể chế theo Nghị quyết số 66-NQ/TW có ý nghĩa then chốt, khi nhấn mạnh yêu cầu xây dựng khuôn khổ pháp lý cho các lĩnh vực mới như trí tuệ nhân tạo, chuyển đổi số, dữ liệu và đổi mới sáng tạo. Đây được xem là điều kiện tiên quyết để hình thành các động lực tăng trưởng mới, đặc biệt trong bối cảnh kinh tế số ngày càng đóng vai trò quan trọng đối với năng suất và chất lượng tăng trưởng.

Phóng viên: Ở góc độ khu vực đối ngoại và tài chính - tiền tệ, nhiều rủi ro cấu trúc vẫn hiện hữu, những vấn đề này đặt ra yêu cầu gì đối với cải cách thể chế trong thời gian tới, thưa ông?

GS.TS. Tô Trung Thành: Cơ cấu thương mại vẫn cho thấy sự phụ thuộc lớn vào khu vực FDI, chiếm hơn 77% tổng kim ngạch xuất khẩu và gần 70% nhập khẩu.Trong khi đó, khu vực doanh nghiệp trong nước vẫn nhập siêu lớn và chưa tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu. Điều này cho thấy tính tự chủ của nền kinh tế còn hạn chế và giá trị gia tăng nội địa trong xuất khẩu vẫn thấp.

Ở lĩnh vực tài chính - tiền tệ, tăng trưởng tín dụng đạt trên 19% và tỷ lệ tín dụng/GDP vượt 145%, cho thấy sự phụ thuộc lớn vào hệ thống ngân hàng thay vì các kênh dẫn vốn dài hạn. Bên cạnh đó, rủi ro trên thị trường tài sản, đặc biệt là bất động sản, gia tăng khi giá nhà ở năm 2025 tăng mạnh trong khi thu nhập không tăng tương ứng.

Những vấn đề này cho thấy yêu cầu cấp thiết phải phát triển đồng bộ các thị trường, đặc biệt là thị trường vốn và thị trường trái phiếu doanh nghiệp, nhằm đáp ứng nhu cầu vốn trung và dài hạn của nền kinh tế. Đồng thời, cần tiếp tục tái cấu trúc thị trường chứng khoán theo hướng minh bạch, đa dạng hóa sản phẩm và xây dựng cơ chế quản lý rủi ro hệ thống, qua đó giảm gánh nặng cho khu vực ngân hàng và nâng cao khả năng chống chịu của hệ thống tài chính.

Vấn đề này cũng đã được thể hiện rõ trong các yêu cầu tại Nghị quyết số 66-NQ/TW, với trọng tâm là xây dựng hệ thống pháp luật đồng bộ, minh bạch và hiệu quả, sẽ tạo nền tảng quan trọng để phát triển các kênh huy động vốn dài hạn và nâng cao tính tự chủ của nền kinh tế.

Phóng viên: Bước sang năm 2026 và giai đoạn 2026-2030, mục tiêu tăng trưởng được đặt ở mức cao hơn đáng kể. Theo ông, đâu là những định hướng chính sách quan trọng cần ưu tiên để hiện thực hóa các mục tiêu phát triển dài hạn?

GS.TS. Tô Trung Thành: Năm 2026 được xác định là năm khởi đầu cho giai đoạn phát triển mới với mục tiêu GDP tăng từ 10% trở lên. Đây là mục tiêu tham vọng, cao hơn đáng kể so với kết quả tăng trưởng 8,02% của năm 2025. Để đạt được mục tiêu này, cải thiện chất lượng nền kinh tế cần được đặt làm ưu tiên hàng đầu.

Trong bối cảnh dư địa tiền tệ bị thu hẹp do áp lực lạm phát và biến động tỷ giá, chính sách tiền tệ cần chuyển sang trạng thái thận trọng linh hoạt, tập trung ổn định lãi suất và tỷ giá để giữ vững kỳ vọng lạm phát. Việc mở rộng tín dụng cần chuyển từ quản lý theo lượng sang quản lý theo chất, bảo đảm dòng vốn được phân bổ vào các lĩnh vực sản xuất tạo giá trị gia tăng cao và tránh nguy cơ hình thành bong bóng tài sản.

Song song với đó, chính sách tài khóa cần đóng vai trò chủ đạo trong thúc đẩy tăng trưởng, thông qua mở rộng có mục tiêu và tập trung vào chi đầu tư phát triển. Đặc biệt, cần đẩy nhanh tiến độ giải ngân đầu tư công, cải thiện hiệu quả phân bổ vốn và chuyển tư duy sang hướng đầu tư công kiến tạo, tập trung vào các dự án có tính lan tỏa cao như hạ tầng giao thông, năng lượng, chuyển đổi số và hạ tầng xanh.

Một định hướng quan trọng khác là phát triển kinh tế số theo hướng chuyển đổi mang tính cấu trúc, trong đó công nghệ số trở thành nhân tố sản xuất cốt lõi. Mô hình phát triển cần dựa trên ba trụ cột chính gồm kinh tế số lõi, số hóa các ngành kinh tế và xây dựng nền tảng quản trị số. Việc phát triển hạ tầng số, trung tâm dữ liệu và các nền tảng số quốc gia sẽ tạo nền tảng cho doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh và thúc đẩy đổi mới sáng tạo.

Đồng thời, cần tiếp tục cải cách bộ máy hành chính theo hướng tinh gọn, nâng cao hiệu quả quản trị nhà nước, cải cách thủ tục hành chính và hoàn thiện khung pháp lý cho các mô hình kinh doanh mới. Đặc biệt, Nghị quyết số 66-NQ/TW đưa ra yêu cầu gắn chặt giữa xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật, đòi hỏi phải hình thành văn hóa tuân thủ pháp luật trong toàn xã hội. Khi pháp luật được thực thi nghiêm minh, nhất quán và kịp thời, môi trường kinh doanh sẽ trở nên ổn định hơn, tạo niềm tin cho doanh nghiệp và nhà đầu tư, qua đó góp phần nâng cao chất lượng tăng trưởng và bảo đảm tính bền vững của nền kinh tế.

Phóng viên: Xin cảm ơn những chia sẻ của ông!