 |
| Công chức hải quan hướng dẫn doanh nghiệp làm thủ tục hải quan. |
Hiện thực hóa lộ trình
Trước khi có Nghị quyết số 66-NQ/TW của Bộ Chính trị về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới, công tác xây dựng pháp luật hải quan thường đặt nặng mục tiêu quản lý nhà nước và phòng ngừa rủi ro thụ động. Tuy nhiên, tinh thần đổi mới của Trung ương đã buộc những người làm chính sách phải thay đổi hoàn toàn tư duy.
Ngành Hải quan đã thực hiện bước chuyển mình căn bản: chuyển từ tư duy “quản lý” sang “phục vụ”, lấy sự phát triển của doanh nghiệp làm thước đo cho chất lượng văn bản pháp luật.
Thay vì tập trung thiết lập các quy định cứng nhắc để dễ quản lý, ngành Hải quan đã chủ động rà soát, loại bỏ những quy định mâu thuẫn, chồng chéo gây nghẽn mạch dòng chảy hàng hóa. Câu hỏi chủ đạo trong mỗi dự thảo văn bản được xây dựng không còn là “doanh nghiệp phải nộp gì?”, mà đã trở thành “cơ quan nhà nước có thể chia sẻ và tái sử dụng dữ liệu gì để doanh nghiệp không phải nộp hồ sơ nhiều lần?”.
Quá trình thi hành pháp luật theo tinh thần Nghị quyết số 66-NQ/TW đã được cụ thể hóa bằng những con số “biết nói” trong báo cáo tổng kết năm 2025 của Cục Hải quan. Theo đó, cơ quan Hải quan đã phối hợp xây dựng và trình Bộ Tài chính ban hành 8 văn bản quy phạm pháp luật mang tính nền tảng gồm: 1 Luật, 1 Nghị định và 6 Thông tư hướng dẫn.
Đáng chú ý là dự thảo Nghị định thay thế Nghị định số 85/2019/NĐ-CP, một văn bản mang tính cách mạng trong việc thiết lập hành lang pháp lý cho thủ tục hành chính đồng bộ trên Cổng thông tin một cửa quốc gia.
Điểm đột phá của Nghị định này chính là quy định cứng về trách nhiệm chia sẻ, công nhận dữ liệu giữa các bộ, ngành, hiện thực hóa nguyên tắc một mặt hàng chỉ chịu sự quản lý, kiểm tra bởi một cơ quan chuyên ngành. Điều này trực tiếp cắt giảm ít nhất 30% chi phí tuân thủ pháp luật cho cộng đồng doanh nghiệp xuất nhập khẩu.
Song song với cải cách văn bản, ngành Hải quan đã quyết liệt thực hiện sắp xếp lại bộ máy theo hướng tinh gọn, hiệu lực. Việc tổ chức lại theo mô hình 3 cấp (Cục Hải quan, Chi cục Hải quan khu vực và Hải quan cửa khẩu) đã giảm tới 53,77% số đầu mối trung gian (tương ứng 485 đơn vị).
Sự tinh gọn này không chỉ giúp giảm ngân sách vận hành mà còn giúp phân định thẩm quyền rõ ràng, triệt tiêu sự đùn đẩy trách nhiệm trong xử lý hồ sơ.
Sự khẳng định của những con số
Theo báo cáo, ngành Hải quan đã chuyển trọng tâm thực thi từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm” trên quy mô lớn. Việc ứng dụng Trí tuệ nhân tạo (AI) và Dữ liệu lớn (Big Data) vào công tác soi chiếu và phân tích rủi ro đã giúp hiện thực hóa nguyên tắc: Tin tưởng tối đa vào sự tự nguyện tuân thủ nhưng kiểm soát chặt chẽ bằng dữ liệu.
Sự kết hợp này mang lại kết quả với tổng thời gian thông quan trung bình tại các cửa khẩu lớn giảm mạnh từ 15% đến 20%. Đối với luồng Xanh, tỷ lệ tự động hóa đã đạt ngưỡng tuyệt đối, giúp hàng hóa thông quan chỉ trong vài giây mà không cần sự can thiệp của con người.
 |
| Hệ thống công nghệ thông tin đảm bảo liên thông dữ liệu giữa cơ quan Hải quan và các cơ quan ban ngành. |
Sự minh bạch này chính là “liều thuốc” cho những rào cản vô hình về chi phí không chính thức, đồng thời nâng cao chỉ số hài lòng của doanh nghiệp về tính liêm chính của cơ quan Hải quan lên mức rất cao.
Theo Cục Hải quan, Nghị quyết số 66-NQ/TW không chỉ cải cách văn bản mà còn định hình lại mối quan hệ giữa cơ quan Hải quan và cộng đồng doanh nghiệp.
Một hệ sinh thái dữ liệu mở đã được thiết lập, nơi sự liên thông dữ liệu giữa cơ quan Hải quan với các cảng biển, hãng tàu và ngân hàng tạo nên một chuỗi giá trị số xuyên suốt.
Sự minh bạch này buộc mọi tương tác nghiệp vụ phải lưu lại dấu vết số, bảo vệ lợi ích hợp pháp của các bên và khẳng định uy tín của Việt Nam trên bản đồ logistics thế giới.
Tuy nhiên, thách thức lớn nhất trong kỷ nguyên số vẫn nằm ở yếu tố con người. Khi hệ thống máy móc dần thay thế các khâu nghiệp vụ, vai trò của công chức hải quan phải chuyển dịch sang phân tích, dự báo rủi ro và điều hành thể chế.
Nếu đội ngũ thực thi không kịp nâng tầm kỹ năng và thay đổi thái độ phục vụ từ người quản lý sang người đồng hành, mọi nỗ lực cải cách trên văn bản đều có nguy cơ bị nghẽn lại ở khâu thực thi cuối cùng.
Năm 2026, ngành Hải quan xác định nhiệm vụ trọng tâm là hoàn thiện “thể chế số” và nâng cao năng lực thực thi; sẽ tiếp tục đối thoại trực tiếp tại cửa khẩu, khu công nghiệp, trụ sở doanh nghiệp… để lắng nghe hơi thở thực tiễn.
Hành trình một năm triển khai Nghị quyết số 66-NQ/TW đã chứng minh rằng: Khi thể chế thực sự vì sự phát triển, nó sẽ trở thành động lực mạnh mẽ nhất để khơi thông mọi nguồn lực quốc gia.
Ngành Hải quan, với vai trò tiên phong trong cải cách thể chế, đang từng bước xây dựng một nền hành chính phục vụ hiện đại, góp phần đưa đất nước vững vàng bước vào kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.
