Bài 3: Nâng hạng thị trường chứng khoán: Mở rộng không gian vốn cho tăng trưởng

Bộ trưởng Bộ Tài chính Nguyễn Văn Thắng trao đổi với FTSE Russell về cải cách, nâng hạng thị trường chứng khoán Việt Nam(ngày 17/7/2025). Ảnh: VGP/HT

Cơ hội xuất hiện trong nhiều quyết định phân bổ vốn toàn cầu

Ba mươi năm trước (28/11/1996-28/11/2026), những nền móng đầu tiên của thị trường chứng khoán Việt Nam được đặt xuống, bắt đầu từ sự ra đời của Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, những bước đi đầu tiên trong xây dựng khuôn khổ pháp lý và chuẩn bị các điều kiện để tổ chức, vận hành một thị trường vốn mới mẻ. Khi ấy, kỳ vọng đặt vào thị trường không chỉ là hình thành một thiết chế tài chính mới, mà còn mở thêm một kênh huy động vốn cho doanh nghiệp, cho những dự án và ý tưởng có khả năng tạo ra giá trị.

Ba thập kỷ đi qua, từ những nền móng ban đầu ấy, thị trường chứng khoán Việt Nam đã bước sang một chặng đường mới. Khi đứng trước dấu mốc được xếp vào nhóm thị trường mới nổi thứ cấp, câu chuyện về dòng vốn cũng mở sang một trang khác: chứng khoán Việt Nam có thêm cơ hội hiện diện trong những quyết định phân bổ vốn ở quy mô toàn cầu.

Giá trị của dấu mốc ngày 21/9/2026, vì thế, không chỉ nằm ở sự thay đổi về phân loại thị trường. Quan trọng hơn, đây là bước tiến đưa thị trường Việt Nam đến gần hơn với cộng đồng đầu tư quốc tế, mở rộng khả năng để các tài sản Việt Nam được đưa vào phạm vi xem xét của những định chế có quy mô và chiến lược phân bổ vốn toàn cầu.

Với các quỹ thụ động, chỉ số là điểm dẫn đường. Khi Việt Nam được đưa vào phạm vi của các bộ chỉ số thuộc nhóm thị trường mới nổi, các quỹ ETF và những quỹ đầu tư bám theo chỉ số có cơ sở để xem xét, cơ cấu lại danh mục theo tỷ trọng Việt Nam được phân bổ. Dòng vốn theo kênh này vì vậy gắn với quá trình các chỉ số được triển khai và danh mục của các quỹ được điều chỉnh, thay vì đồng loạt xuất hiện tại một thời điểm.

Ở nhóm quỹ chủ động, cách tiếp cận có phần khác. Họ có thể nhìn vào sự thay đổi vị thế của cả một thị trường, nhưng quyết định đầu tư cuối cùng vẫn đặt trên từng doanh nghiệp, từng ngành, từng tài sản. Quy mô, thanh khoản, tỷ lệ cổ phiếu tự do chuyển nhượng, nền tảng tài chính và triển vọng tăng trưởng trở thành những yếu tố quan trọng để một tài sản được lựa chọn.

Dòng vốn theo kênh này thường gắn với các đợt cơ cấu, tái cân bằng danh mục của quỹ, thay vì đồng loạt xuất hiện tại một thời điểm. Với những định chế đầu tư quy mô lớn, những tính toán cho Việt Nam đã được đặt ra từ trước khi thay đổi về phân loại thị trường chính thức có hiệu lực. Tháng 11/2025, tại Melbourne, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước đã có buổi làm việc với đại diện Quỹ đầu tư toàn cầu Vanguard - một trong những tổ chức quản lý tài sản lớn nhất thế giới, hiện đang quản lý gần 13.000 tỷ USD. Phía Vanguard đã chia sẻ kế hoạch triển khai các hoạt động đầu tư tại Việt Nam sau khi thị trường được nâng hạng, bao gồm việc mở tài khoản giao dịch và tài khoản vốn gián tiếp.

Động thái từ một định chế đầu tư quy mô lớn cho thấy sự thay đổi về khả năng tiếp cận có thể làm xuất hiện những tính toán mới trong phân bổ vốn quốc tế. Khi các rào cản tiếp cận được tháo gỡ và vị thế thị trường được cải thiện, Việt Nam có thêm cơ hội hiện diện trong các quyết định phân bổ vốn của những định chế quốc tế.

Theo ông Lê Xuân Hải, Tổng Giám đốc Sở Giao dịch Chứng khoán Việt Nam (VNX), việc được nâng hạng sẽ gia tăng độ tin cậy và khả năng kết nối của thị trường chứng khoán Việt Nam với cộng đồng đầu tư quốc tế, qua đó tạo thêm cơ hội thu hút cả các quỹ đầu tư thụ động như ETF và các quỹ chủ động, với quy mô và cách thức tham gia bài bản hơn. Đây là sự tiếp nối của quá trình cải cách, hoàn thiện thị trường theo các chuẩn mực quốc tế, đồng thời mở ra một giai đoạn phát triển mới về chất.

Những ước tính về quy mô dòng vốn, vì thế, nên được nhìn như một tham chiếu về độ lớn của cơ hội. Theo ước tính, dòng vốn từ các quỹ thụ động có thể ở khoảng 1,5-1,7 tỷ USD, trong khi tổng dòng vốn có thể đạt khoảng 6-8 tỷ USD. Tuy nhiên, quy mô thực tế còn phụ thuộc vào diễn biến kinh tế vĩ mô toàn cầu, tỷ lệ cổ phiếu tự do chuyển nhượng và sức hấp dẫn nội tại của từng doanh nghiệp.

Điều đáng chờ đợi hơn những con số là một sự thay đổi về vị trí: Việt Nam có thêm cơ hội xuất hiện trong nhiều quyết định phân bổ vốn hơn. Từ một dấu mốc về phân loại thị trường, nâng hạng mở rộng phạm vi để các dòng vốn quốc tế tiếp cận tài sản Việt Nam theo nhiều kênh và nhiều chiến lược đầu tư.

Để dòng vốn ở lại trong dài hạn

Nâng hạng mở rộng khả năng tiếp cận, nhưng không làm thay đổi nguyên tắc lựa chọn của dòng vốn. Khi Việt Nam xuất hiện trong không gian phân bổ vốn rộng hơn, câu hỏi đặt ra không chỉ là thị trường có thể đón thêm bao nhiêu vốn, mà còn là Việt Nam có những nền tảng và cơ hội phát triển nào đủ sức thuyết phục dòng vốn ấy đi vào và ở lại trong dài hạn.

Với những dòng vốn có tầm nhìn dài hạn, quyết định đầu tư không bắt đầu từ một mã cổ phiếu. Trước khi đi đến từng doanh nghiệp, các định chế thường nhìn rộng hơn vào môi trường đầu tư, sự ổn định và khả năng dự đoán của chính sách, định hướng phát triển của nền kinh tế, những động lực tăng trưởng trong trung và dài hạn. Một thị trường có triển vọng tăng trưởng nhưng thiếu nền tảng để nhà đầu tư yên tâm về khả năng tiếp cận, vận hành và bảo toàn nguồn vốn sẽ khó trở thành điểm đến của những khoản đầu tư dài hạn.

Từ bức tranh lớn ấy, dòng vốn mới thu hẹp dần phạm vi tìm kiếm vào thị trường, ngành và những tài sản cụ thể. Khi đó, những câu hỏi rất thực tế xuất hiện: doanh nghiệp có đủ lớn để khoản đầu tư có ý nghĩa hay không, cổ phiếu có đủ thanh khoản để dòng vốn có thể tham gia và duy trì vị thế hay không, tỷ lệ cổ phiếu tự do chuyển nhượng (free-float) có đủ rộng hay không; cùng với đó là nền tảng tài chính và triển vọng tăng trưởng có đủ thuyết phục cho một chặng đường dài?

Theo nhìn nhận của bà Lê Thị Lệ Hằng, Tổng Giám đốc Saigon Capital, nâng hạng mở rộng cánh cửa tiếp cận nguồn vốn quốc tế, song dòng vốn có thực sự gia tăng và duy trì hay không vẫn phụ thuộc vào chất lượng của thị trường và từng doanh nghiệp. Với các nhà đầu tư tổ chức, quy mô, thanh khoản, free-float, sức khỏe tài chính và khả năng tăng trưởng bền vững là những yếu tố quan trọng trong quyết định phân bổ vốn.

Những yêu cầu ấy đặt doanh nghiệp trước một cuộc cạnh tranh rộng hơn để được dòng vốn quốc tế lựa chọn. Thanh khoản quyết định khả năng những khoản vốn lớn bước vào và duy trì vị thế; free-float quyết định phần cổ phiếu thực sự sẵn sàng cho giao dịch; còn quy mô doanh nghiệp tạo dư địa để nguồn vốn được tiếp nhận và chuyển hóa thành những dự án, năng lực sản xuất, công nghệ hay thị trường mới. Dòng vốn trên thị trường chứng khoán, đến cuối cùng, vẫn phải tìm thấy khả năng tạo ra giá trị trong nền kinh tế thực.

Nâng hạng không thay doanh nghiệp làm phần việc của mình. Một doanh nghiệp hiện diện trên thị trường chưa đồng nghĩa với việc doanh nghiệp ấy đã trở thành lựa chọn hấp dẫn đối với những dòng vốn lớn. Để được lựa chọn, doanh nghiệp cần có quy mô đủ lớn, câu chuyện tăng trưởng đủ thuyết phục và khả năng biến nguồn vốn huy động được thành năng lực phát triển mới.

Nhìn lại hành trình phát triển của ngành Chứng khoán, sự trưởng thành của thị trường cũng được phản chiếu qua quá trình lớn lên của cộng đồng doanh nghiệp. Từ những phiên giao dịch đầu tiên, thị trường ngày càng có thêm những doanh nghiệp quy mô lớn, có khả năng huy động vốn và từng bước nâng cao vị thế trong mắt các nhà đầu tư, định chế tài chính quốc tế.

Nâng hạng mở ra thêm cơ hội để thị trường Việt Nam tiếp cận sâu hơn với các dòng vốn quốc tế. Nhưng khi không gian phân bổ vốn được mở rộng, một yêu cầu song hành cũng đặt ra: thị trường cần có thêm những hàng hóa đủ quy mô, chất lượng và sức hấp dẫn để đón dòng vốn mới.

Mở rộng nguồn cung, mở rộng không gian tăng trưởng

Quy mô thị trường chứng khoán Việt Nam hiện đã khác xa những ngày đầu. Song, khi cánh cửa tiếp cận vốn quốc tế rộng hơn, câu hỏi không chỉ là dòng vốn nào sẽ đến, mà còn là thị trường sẽ có thêm những hàng hóa nào đủ quy mô và chất lượng để hấp thụ nguồn vốn đó?

Nâng hạng mở rộng khả năng tiếp cận của Việt Nam với cộng đồng đầu tư quốc tế, nhưng để cơ hội ấy chuyển thành nguồn lực thực tế, thị trường phải có thêm những tài sản đủ sức hấp dẫn đối với các dòng vốn dài hạn. Vì vậy, bên cạnh hoàn thiện điều kiện tiếp cận và vận hành, mở rộng nguồn cung hàng hóa trở thành một yêu cầu quan trọng của chặng đường phát triển tiếp theo.

Định hướng này đã được đặt trong các giải pháp phát triển thị trường, với trọng tâm là đẩy mạnh IPO gắn với niêm yết, khuyến khích doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) tham gia thị trường, nâng cao chất lượng hàng hóa và mở rộng cơ sở nhà đầu tư. Đây cũng là cách để quá trình nâng hạng không chỉ mở rộng cánh cửa tiếp cận vốn, mà đồng thời mở rộng không gian đầu tư trên thị trường.

Trong quá trình đó, Bộ Tài chính đã chủ động thúc đẩy cải cách, hoàn thiện khung pháp lý và hạ tầng thị trường, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho nhà đầu tư quốc tế và dòng vốn dài hạn.

Ở tầm rộng hơn, Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng đặt yêu cầu tiếp tục hoàn thiện nền kinh tế thị trường hiện đại, nâng cao chất lượng, hiệu quả và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế, tạo điều kiện để doanh nghiệp phát triển lớn mạnh và hội nhập sâu hơn.

Từ định hướng đó, Kết luận Hội nghị Trung ương 2 khóa XIV đã cụ thể hóa nhiều nhiệm vụ liên quan trực tiếp hơn đến thị trường vốn và doanh nghiệp: ưu tiên phát triển thị trường vốn trong nước, triển khai giải pháp nâng hạng thị trường chứng khoán, thu hút dòng vốn đầu tư gián tiếp và các quỹ đầu tư quốc tế; đồng thời tiếp tục cổ phần hóa, thoái vốn nhà nước và phát triển các doanh nghiệp lớn có năng lực cạnh tranh khu vực, toàn cầu.

Nhìn từ yêu cầu ấy, “tạo hàng” không đơn thuần là tăng số lượng doanh nghiệp trên sàn. Nguồn cung có thể được mở rộng từ những doanh nghiệp lớn thực hiện IPO và niêm yết, doanh nghiệp FDI tham gia thị trường, đến các doanh nghiệp được cổ phần hóa, cơ cấu lại vốn nhà nước và những doanh nghiệp đang niêm yết còn dư địa mở rộng tỷ lệ cổ phiếu tự do chuyển nhượng. Mỗi dòng hàng hóa, nếu được đưa vào thị trường với chất lượng phù hợp, đều góp phần mở rộng lựa chọn cho nhà đầu tư.

Chất lượng hàng hóa là nền tảng để thị trường nâng hạng đón dòng vốn mới. Ảnh MTR.

Thực tế năm 2026 đã xuất hiện những chuyển động đáng chú ý từ khu vực doanh nghiệp lớn. Đợt IPO của Công ty cổ phần Đầu tư Điện Máy Xanh (DMX) mới đây là một ví dụ nổi bật. Với 179,5 triệu cổ phiếu được chào bán ở mức 80.000 đồng/cổ phiếu, thương vụ có quy mô chào bán dự kiến 14.360 tỷ đồng. Hơn 166 triệu cổ phiếu được nhà đầu tư đăng ký mua, tương đương khoảng 93% lượng chào bán. Một thương vụ có quy mô như vậy không chỉ bổ sung thêm một hàng hóa lớn cho thị trường, mà còn cho thấy dư địa huy động và phân bổ nguồn vốn đang được mở rộng cùng với sự phát triển của khu vực doanh nghiệp.

Cùng với đó, DatVietVAC đang thực hiện IPO với kế hoạch chào bán 11,15 triệu cổ phiếu, tổng giá trị khoảng 611 tỷ đồng và dự kiến niêm yết trên HoSE vào tháng 10/2026. Hai thương vụ, dù khác nhau về quy mô và lĩnh vực, cùng cho thấy một chuyển động đáng chú ý: thị trường đang có thêm những doanh nghiệp tìm đến kênh huy động vốn công khai, qua đó bổ sung những hàng hóa mới cho không gian phân bổ vốn.

Những chuyển động này cũng gợi mở một yêu cầu lớn hơn đối với chặng đường phát triển tiếp theo của thị trường chứng khoán: không chỉ có thêm doanh nghiệp lên sàn, mà phải có thêm những doanh nghiệp đủ quy mô, chất lượng và triển vọng tăng trưởng để trở thành điểm đến của các dòng vốn dài hạn.

Ở khu vực doanh nghiệp nhà nước, quá trình cơ cấu lại vốn cũng đang được đẩy nhanh. Quyết định số 40/2026/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về tiêu chí phân loại doanh nghiệp để thực hiện cơ cấu lại vốn nhà nước tạo cơ sở cho việc xây dựng kế hoạch sắp xếp, cơ cấu lại vốn giai đoạn 2026-2030. Cùng với đó, Tổng công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn Nhà nước (SCIC) đã ban hành kế hoạch cơ cấu lại vốn giai đoạn này, trong đó đưa 66 doanh nghiệp vào diện bán toàn bộ vốn, bên cạnh 21 doanh nghiệp tiếp tục đầu tư, nắm giữ.

Với thị trường chứng khoán, ý nghĩa của quá trình này không chỉ nằm ở việc thay đổi tỷ lệ sở hữu nhà nước. Khi cổ phần hóa, cơ cấu lại và thoái vốn được triển khai đồng bộ với yêu cầu minh bạch, quản trị và đưa doanh nghiệp lên thị trường, quá trình đó có thể mở rộng lượng cổ phiếu sẵn sàng giao dịch, cải thiện thanh khoản và tạo thêm cơ hội để những doanh nghiệp có quy mô, vị thế đáng kể trở thành hàng hóa trên thị trường vốn.

Theo ông Lê Vũ Long, Tổng Giám đốc Công ty cổ phần Chứng khoán VNDIRECT, chất lượng hàng hóa là một trong những nền tảng cốt lõi của thị trường chứng khoán, bên cạnh thể chế, hạ tầng giao dịch - thanh toán và cơ sở nhà đầu tư. Nhà đầu tư cuối cùng vẫn tìm đến những tài sản cụ thể như cổ phiếu, trái phiếu, chứng chỉ quỹ và những doanh nghiệp đứng phía sau các tài sản đó. Vì vậy, mở rộng nguồn cung phải hướng tới những hàng hóa có khả năng thu hút dòng vốn dài hạn, thay vì chỉ gia tăng số lượng.

Điều này đặt ra một tiêu chuẩn khác cho quá trình “tạo hàng”. Một doanh nghiệp lớn IPO và niêm yết, một doanh nghiệp FDI tham gia thị trường hay một doanh nghiệp được cơ cấu lại vốn chỉ thực sự bổ sung chiều sâu cho thị trường chứng khoán khi trở thành tài sản có quy mô, thanh khoản, free-float và chất lượng đủ để các nhà đầu tư tổ chức có thể phân bổ vốn.

Bởi vậy, tạo hàng cho thị trường chứng khoán không phải là một mục tiêu độc lập với quá trình nâng hạng. Cánh cửa vốn mở rộng cần đi cùng một không gian đầu tư đủ rộng và đủ chất lượng. Khi có thêm những doanh nghiệp và tài sản đáp ứng được yêu cầu đó, dòng vốn quốc tế mới có thêm điểm đến, doanh nghiệp có thêm cơ hội tiếp cận nguồn lực dài hạn, và thị trường chứng khoán có thêm khả năng kết nối vốn với đầu tư, năng lực sản xuất và tăng trưởng của nền kinh tế.