VEFTA mở cơ hội xuất khẩu, doanh nghiệp Việt phải vượt rào cản tiêu chuẩn

Hội thảo “Hiệp định Thương mại tự do giữa Việt Nam và EFTA (VEFTA): Cơ hội và thách thức đối với doanh nghiệp Việt Nam”.

VEFTA xóa hàng loạt dòng thuế

Ngày 11/11/2026, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) tổ chức Hội thảo “Hiệp định Thương mại tự do giữa Việt Nam và EFTA (VEFTA): Cơ hội và thách thức đối với doanh nghiệp Việt Nam”, nhằm cung cấp thông tin về những cam kết của hiệp định, đồng thời hướng dẫn doanh nghiệp chuẩn bị các điều kiện tận dụng ưu đãi thương mại.

Sau 14 năm đàm phán, trải qua 21 phiên đàm phán chính thức, Việt Nam và 4 nước thành viên Hiệp hội Mậu dịch tự do châu Âu (EFTA), gồm Thụy Sĩ, Na Uy, Iceland và Liechtenstein, đã ký kết VEFTA ngày 18/10/2026 tại Hà Nội.

Theo ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng Thư ký, Trưởng Ban Pháp chế VCCI, năm 2025, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu giữa Việt Nam và EFTA đạt khoảng 1,92 tỷ USD, tăng gần 29% so với năm 2024. Trong đó, Việt Nam nhập khẩu khoảng 1,52 tỷ USD, chủ yếu là máy móc, thiết bị, dược phẩm và các sản phẩm có hàm lượng công nghệ cao; xuất khẩu đạt 405 triệu USD, tập trung vào giày dép, dệt may, thủy sản, thiết bị điện, điện tử và cơ khí.

EFTA là khu vực có thu nhập bình quân đầu người thuộc nhóm cao nhất thế giới, nhưng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam vào thị trường này còn khiêm tốn. Đây là dư địa để doanh nghiệp mở rộng thị trường, đặc biệt với những sản phẩm đáp ứng yêu cầu cao về chất lượng và phát triển bền vững.

Thông tin về các cam kết của hiệp định, bà Nguyễn Sơn Trà, Phụ trách Phòng WTO, Đàm phán và Thực thi Hiệp định, Vụ Phát triển thị trường nước ngoài và Thương mại đa biên, Bộ Công Thương cho biết, EFTA cam kết xóa bỏ thuế quan ngay khi hiệp định có hiệu lực đối với hơn 90% số dòng thuế, tương đương 99,5% kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang khối.

Đặc biệt, toàn bộ hàng công nghiệp, bao gồm các sản phẩm dệt may, điện tử và thủy sản theo phạm vi phân loại của hiệp định, được hưởng thuế suất 0% ngay khi VEFTA có hiệu lực. Nhiều mặt hàng nông sản như gạo, mật ong, rau quả chế biến cũng được hưởng các cam kết ưu đãi.

Bà Nguyễn Phương Linh Trưởng phòng Hội nhập kinh tế tài chính, Cục Quản lý nợ và Kinh tế đối ngoại, Bộ Tài chính

Tuy nhiên, mức độ mở cửa không giống nhau giữa các thành viên EFTA. Làm rõ nội dung này, bà Nguyễn Phương Linh, Trưởng phòng Hội nhập kinh tế tài chính, Cục Quản lý nợ và Kinh tế đối ngoại, Bộ Tài chính cho biết, Thụy Sĩ và Liechtenstein cam kết xóa bỏ thuế ngay đối với khoảng 85% số dòng thuế, trong đó có toàn bộ hàng công nghiệp và khoảng 40% dòng thuế nông nghiệp.

Đối với Na Uy, tỷ lệ xóa bỏ thuế ngay đạt khoảng 94% số dòng thuế, bao gồm toàn bộ hàng công nghiệp và khoảng 53% dòng thuế nông nghiệp. Iceland cũng xóa bỏ ngay khoảng 94% số dòng thuế, trong đó tỷ lệ đối với hàng nông nghiệp đạt khoảng 74%.

Ở chiều ngược lại, Việt Nam cam kết tự do hóa khoảng 86,7% số dòng thuế nhập khẩu đối với hàng hóa EFTA theo lộ trình tối đa 15 năm, tương ứng gần 100% kim ngạch nhập khẩu từ khối.

Theo bà Nguyễn Phương Linh, Việt Nam sẽ xóa bỏ thuế ngay đối với gần 40% số dòng thuế khi hiệp định có hiệu lực; các dòng thuế còn lại được thực hiện theo lộ trình, chủ yếu từ 10 - 15 năm. Thuế suất nhập khẩu bình quân theo cam kết của Việt Nam dự kiến giảm từ 10,7% trong năm đầu tiên xuống 7,7% vào năm thứ năm và khoảng 4% vào cuối lộ trình.

Đối với thuế xuất khẩu, Việt Nam chỉ cam kết cắt giảm hoặc xóa bỏ thuế đối với 69 dòng thuế theo các lộ trình 5, 10 và 15 năm, tập trung vào một số nhóm hàng như khoáng sản, quặng kim loại, trầm hương và kỳ nam. Các cam kết này tạo điều kiện để doanh nghiệp Việt Nam tiếp cận hàng hóa, máy móc, thiết bị và công nghệ từ EFTA với chi phí thuế quan giảm dần, đồng thời mở rộng cơ hội hợp tác đầu tư, sản xuất.

Ưu đãi thuế không tự động trở thành lợi thế

Mặc dù VEFTA có mức độ mở cửa thị trường cao, các chuyên gia tại hội thảo lưu ý doanh nghiệp không nên chỉ nhìn vào mức thuế suất 0% mà bỏ qua những điều kiện đi kèm.

Theo ông Đậu Anh Tuấn, khảo sát của VCCI về việc thực thi Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - EU (EVFTA) cho thấy, khoảng một phần ba doanh nghiệp chưa tận dụng được ưu đãi thuế quan do không đáp ứng quy tắc xuất xứ. Đây là kinh nghiệm cần lưu ý khi triển khai VEFTA, bởi ưu đãi thuế chỉ được áp dụng khi hàng hóa đáp ứng đầy đủ quy định về xuất xứ và các thủ tục liên quan.

Bà Nguyễn Sơn Trà cho biết, VEFTA quy định các tiêu chí xuất xứ đối với hàng hóa có xuất xứ thuần túy và không thuần túy, đồng thời có cơ chế cộng gộp xuất xứ đối với một số nguồn nguyên liệu theo quy định của hiệp định.

Do vậy, các doanh nghiệp cần nghiên cứu kỹ quy tắc xuất xứ áp dụng cho từng sản phẩm, chuẩn bị chứng từ chứng minh nguồn nguyên liệu và lựa chọn phương thức chứng nhận xuất xứ phù hợp.

Bên cạnh quy tắc xuất xứ, yêu cầu về môi trường, lao động, chất lượng và truy xuất nguồn gốc tiếp tục là những thách thức đối với doanh nghiệp Việt Nam. Theo bà Nguyễn Sơn Trà, người tiêu dùng và nhà nhập khẩu tại EFTA quan tâm đến tính hợp pháp của nguồn nguyên liệu, tiêu chuẩn kỹ thuật và trách nhiệm phát triển bền vững. Vì vậy, hàng hóa được giảm thuế không đồng nghĩa với việc được miễn các điều kiện về chất lượng và tiêu chuẩn thị trường.

Đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa, những yêu cầu này có thể làm gia tăng chi phí chuẩn bị hồ sơ, chứng nhận, kiểm soát nguồn nguyên liệu và tổ chức sản xuất.

Tuy nhiên, không phải trường hợp nào sử dụng ưu đãi FTA cũng đem lại lợi ích kinh tế lớn hơn so với áp dụng thuế nhập khẩu ưu đãi thông thường (MFN). Bà Nguyễn Phương Linh cho biết, một trong những nguyên nhân khiến tỷ lệ tận dụng ưu đãi FTA chưa cao là chênh lệch giữa thuế suất MFN và thuế suất theo hiệp định ở một số mặt hàng không lớn.

Chẳng hạn, có những dòng thuế MFN chỉ ở mức 0 - 2%. Nếu mức thuế được giảm thêm khi áp dụng FTA không đủ bù đắp chi phí chứng nhận xuất xứ, chuẩn bị hồ sơ và tuân thủ thủ tục, doanh nghiệp có thể lựa chọn áp dụng thuế MFN. Vì thế, đây là quyết định dựa trên việc cân nhắc lợi ích và chi phí thực tế của doanh nghiệp. Bộ Tài chính cũng có định hướng hài hòa các mức thuế suất MFN trong cùng phân nhóm khi sửa đổi biểu thuế.

Ngoài ra, một nội dung được doanh nghiệp quan tâm là thời điểm hiệp định có hiệu lực và việc ban hành các văn bản hướng dẫn thực thi. Theo bà Nguyễn Sơn Trà, VEFTA sẽ có hiệu lực sau 60 ngày kể từ khi các bên hoàn tất và thông báo việc thực hiện thủ tục phê chuẩn theo quy định.

Về phía Bộ Tài chính, bà Nguyễn Phương Linh cho biết, Bộ Tài chính đang chủ trì xây dựng dự thảo Nghị định về Biểu thuế xuất khẩu ưu đãi và Biểu thuế nhập khẩu ưu đãi đặc biệt để trình Chính phủ ban hành, dự kiến đồng thời với thời điểm VEFTA có hiệu lực.

Từ kinh nghiệm thực thi các FTA trước đây, bà Nguyễn Phương Linh khuyến nghị doanh nghiệp chủ động nghiên cứu các cam kết của VEFTA, rà soát nguồn nguyên liệu, tăng cường sử dụng nguyên liệu đáp ứng quy tắc xuất xứ và phối hợp với hiệp hội ngành hàng để cập nhật hướng dẫn.

Cùng với đó, bà Nguyễn Sơn Trà lưu ý doanh nghiệp cần tra cứu đúng mã HS và biểu thuế của từng thị trường, tìm hiểu các quy định về biện pháp vệ sinh, kiểm dịch động thực vật (SPS), hàng rào kỹ thuật trong thương mại (TBT), cũng như các yêu cầu về môi trường và trách nhiệm xã hội. Đối với những doanh nghiệp đang chuẩn bị ký hợp đồng xuất khẩu, việc xác định chính xác thời điểm hưởng ưu đãi đặc biệt quan trọng, tránh tính trước mức thuế ưu đãi khi hiệp định chưa có hiệu lực.

Ông Đậu Anh Tuấn nhấn mạnh, thời gian từ khi ký kết đến khi VEFTA có hiệu lực là giai đoạn doanh nghiệp cần tận dụng để chuẩn bị, thay vì chờ đến khi ưu đãi được áp dụng mới tìm hiểu thị trường. Theo đại diện VCCI, doanh nghiệp cần chủ động rà soát sản phẩm có tiềm năng, kiểm tra khả năng đáp ứng quy tắc xuất xứ, nghiên cứu tiêu chuẩn của thị trường nhập khẩu và xây dựng phương án tiếp cận đối tác.