Vai trò của hợp tác xã đối với an sinh xã hội: Kinh nghiệm quốc tế và hàm ý cho Việt Nam

ThS.Nguyễn Thị Kim Liên

Khoa Lý luận cơ sở, Học viện Cán bộ Thành phố Hồ Chí Minh

Summary

In the context where sustainable development has become an inevitable global trend, social security has emerged as a crucial pillar in national sustainable development strategies. Practical experience in many countries around the world demonstrates that cooperatives are playing an increasingly important role in ensuring employment, increasing income, distributing social welfare, and promoting social equality. This study analyzes the role of cooperatives in social security in several countries, focusing on selected case studies from Germany, Quebec (Canada), and South Korea, and thereby drawing policy implications for Viet Nam.

Keywords: Social security, cooperatives, international experience, sustainable development, Viet Nam

ĐẶT VẤN ĐỀ

Thế giới đang phải đối mặt với những thách thức kinh tế - xã hội ngày càng phức tạp, bao gồm: Tình trạng nghèo đói dai dẳng, bất bình đẳng gia tăng, sự thay đổi nhanh chóng về nhân khẩu học như tốc độ tăng dân số, xu hướng già hóa dân số và những tác động sâu rộng của biến đổi khí hậu. Những vấn đề này đòi hỏi các nước phải hình thành một hệ thống an sinh xã hội (ASXH) đủ mạnh và có khả năng thích ứng với những biến đổi nhanh chóng của bối cảnh.

Trên thế giới, các hợp tác xã (HTX) đã trải qua một quá trình phát triển lâu dài và đa dạng ở nhiều ngành nghề khác nhau. HTX đã trở thành một mô hình tổ chức sản xuất phổ biến và quan trọng trên toàn thế giới, góp phần đáng kể trong việc thúc đẩy ASXH và phát triển kinh tế tại nhiều quốc gia. Trong bối cảnh nhiều biến động như hiện nay, các HTX ngày càng nhận được sự chú ý như một mô hình kinh tế đặc thù, không chỉ mang lại giá trị kinh tế, mà còn có khả năng đóng góp đáng kể vào ASXH và hướng đến phát triển bền vững. HTX không giống như các doanh nghiệp thông thường chủ yếu hướng đến tối đa hóa lợi nhuận, HTX không chỉ là mô hình sản xuất kinh doanh hiệu quả, mà còn là một công cụ hữu hiệu để nâng cao phúc lợi cộng đồng, thúc đẩy bình đẳng xã hội và giảm nghèo bền vững.

Tại Việt Nam, trong quá trình đổi mới và hội nhập, HTX từng bước khẳng định vai trò trong phát triển kinh tế và góp phần thực hiện các mục tiêu ASXH. Tuy nhiên, so với nhiều quốc gia trên thế giới và thông qua thực tiễn hoạt động của HTX thời gian qua cho thấy, hiệu quả hoạt động và khả năng đóng góp của HTX vào ASXH vẫn còn nhiều hạn chế. Do đó, nghiên cứu này nhằm mục đích khái quát vai trò của HTX trong việc nâng cao ASXH tại một số quốc gia, từ đó rút ra kinh nghiệm nhằm nâng cao vai trò của HTX trong việc thúc đẩy ASXH tại Việt Nam trong thời gian tới.

CƠ SỞ LÝ THUYẾT

Khái niệm hợp tác xã

Trên thế giới, HTX đầu tiên được hình thành vào năm 1761 tại Anh, sau đó phát triển ra ở hầu hết các nước trên thế giới. Thực tiễn tại các quốc gia cho thấy, HTX có vai trò quan trọng trong việc phát triển kinh tế và ổn định xã hội.

Theo Tổ chức lao động quốc tế (ILO) và Hiệp hội Hợp tác xã Quốc tế (ICA), HTX là liên hiệp hội hay là tổ chức tự chủ của các cá nhân liên kết với nhau một cách tự nguyện, nhằm đáp ứng các nhu cầu và nguyện vọng chung về kinh tế, xã hội và văn hóa, thông qua một doanh nghiệp được sở hữu chung và được kiểm soát một cách dân chủ (theo Ủy ban Kinh tế của Quốc hội và UNDP tại Việt Nam, 2012). Định nghĩa này cho thấy đặc điểm cơ bản của HTX là tổ chức do các thành viên cùng sở hữu, cùng sử dụng sản phẩm, dịch vụ do HTX tạo ra. Mục đích tối thượng của HTX không phải là tối đa hoá lợi nhuận, mà để đáp ứng tốt nhất nhu cầu và lợi ích của thành viên.

Ở Việt Nam, theo Luật Hợp tác xã năm 2023, HTX là tổ chức có tư cách pháp nhân do ít nhất 5 thành viên chính thức tự nguyện thành lập, hợp tác tương trợ trong sản xuất, kinh doanh, tạo việc làm, nhằm đáp ứng nhu cầu chung về kinh tế, văn hóa, xã hội của thành viên, góp phần xây dựng cộng đồng xã hội phát triển bền vững; thực hiện quản trị tự chủ, tự chịu trách nhiệm, bình đẳng và dân chủ.

Khái niệm an sinh xã hội

Theo Ngân hàng Thế giới (2007), ASXH là những biện pháp công cộng nhằm giúp cho các cá nhân, hộ gia đình và cộng đồng đương đầu và kiềm chế được nguy cơ tác động đến việc làm, thu nhập và các lợi ích khác, nhằm giảm tính dễ bị tổn thương và những bấp bênh thu nhập. ILO (1952) coi ASXH là sự bảo vệ mà xã hội cung cấp cho các cá nhân và hộ gia đình, để đảm bảo khả năng tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe và đảm bảo an ninh thu nhập, đặc biệt trong các trường hợp về tuổi già, thất nghiệp, ốm đau, tàn tật, tai nạn lao động, thai sản hoặc mất người trụ cột trong gia đình.

Ở Việt Nam, ASXH được Đảng và Nhà nước đặc biệt quan tâm và là một trong những nội dung được đề cập toàn diện, xuyên suốt trong hệ thống quan điểm, chính sách của Đảng và Nhà nước. Trong Chiến lược ASXH của Việt Nam giai đoạn 2011-2020, khái niệm ASXH được xác định “là sự bảo đảm mà xã hội cung cấp cho mọi thành viên trong xã hội thông qua việc thực thi hệ thống các cơ chế, chính sách và biện pháp can thiệp trước các nguy cơ, rủi ro có thể dẫn đến suy giảm hoặc mất đi nguồn sinh kế”.

Mối liên hệ giữa hợp tác xã và an sinh xã hội

Một là, HTX nông nghiệp góp phần bảo đảm mức sống tối thiểu cho xã viên - chủ yếu là người nghèo và thu nhập thấp, thông qua nâng cao năng lực sản xuất, thúc đẩy chuyên môn hóa gắn với thị trường, tạo việc làm và thu nhập, hỗ trợ vốn, kỹ thuật, đào tạo nghề và cung cấp hàng hóa, dịch vụ giá rẻ, qua đó cải thiện đời sống và giảm sản xuất manh mún, tự cung tự cấp.

Hai là, HTX đóng vai trò quan trọng trong cải thiện thị trường lao động, tạo việc làm ổn định cho người nghèo, đặc biệt là nông dân. Theo Sách trắng HTX Việt Nam 2023, HTX trong nông, lâm, thủy sản thu hút 75,3 nghìn lao động, chiếm 45,3% tổng lao động khu vực HTX và tăng 3,7% so với năm 2020.

Ba là, HTX góp phần thực thi chính sách bảo hiểm thông qua việc đóng bảo hiểm cho xã viên và khuyến khích, tạo điều kiện để xã viên tham gia bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế.

Bốn là, HTX cũng góp phần quan trọng trong việc thực thi chính sách ưu đãi xã hội dưới nhiều hình thức, như: đền ơn đáp nghĩa, hỗ trợ gia đình thương binh, liệt sĩ và tạo việc làm cho các đối tượng chính sách, dù chưa được chính thức hóa.

Năm là, HTX góp phần thực hiện trợ giúp xã hội với mục tiêu tương trợ cộng đồng, thông qua trợ cấp thường xuyên, đột xuất và hỗ trợ xã viên vượt qua khó khăn trong sản xuất.

Điều này cho thấy HTX không chỉ là đối tượng thụ hưởng, mà còn là mô hình kinh tế góp phần bảo đảm ASXH, đóng vai trò công cụ bổ sung giữa nhà nước và thị trường, đặc biệt hiệu quả với các nhóm yếu thế và khu vực thiếu dịch vụ.

VAI TRÒ CỦA HỢP TÁC XÃ ĐỐI VỚI AN SINH XÃ HỘI TẠI MỘT SỐ QUỐC GIA

Đức

Theo Rainer Kühl (2012) và Barton (2017), HTX ở Đức có lịch sử phát triển lâu đời từ thế kỷ XIX với mạng lưới rộng khắp, tiêu biểu cho mô hình tự lực, tự quản cộng đồng do Friedrich Wilhelm Raiffeisen và Hermann Schulze-Delitzsch khởi xướng. Dưới góc độ ASXH, HTX Đức không thay thế hệ thống ASXH của Nhà nước, mà đóng vai trò bổ sung, hỗ trợ và phòng ngừa rủi ro. Thực tiễn phát triển HTX tại Đức cho thấy vai trò đối với ASXH thể hiện ở các khía cạnh sau:

Thứ nhất, HTX, đặc biệt là HTX tín dụng và nông nghiệp, tạo nền tảng kinh tế ổn định cho thành viên, qua đó gián tiếp bảo đảm ASXH. Hai mô hình trụ cột là HTX tín dụng Raiffeisen và HTX tiêu dùng SchulzeDelitzsch cung cấp dịch vụ tài chính và hàng hóa thiết yếu với chi phí hợp lý, giúp thành viên tiếp cận vốn, tránh tín dụng đen, duy trì sản xuất kinh doanh và thu nhập ổn định.

Thứ hai, HTX thực hiện vai trò xã hội trong hỗ trợ và bảo vệ cộng đồng. HTX nhà ở cung cấp chỗ ở ổn định, giá thuê dài hạn, hạn chế đầu cơ và giảm áp lực nhà ở. Nhiều HTX còn tích hợp dịch vụ chăm sóc tại nhà, y tế cơ bản và hoạt động xã hội cho người cao tuổi, góp phần kéo dài khả năng sống độc lập và giảm gánh nặng cho hệ thống chăm sóc công.

Thứ ba, HTX Đức đạt được sự cân bằng giữa thị trường và nhà nước thông qua mô hình tự lực, tự chịu trách nhiệm. Cơ chế tự quản, chia sẻ rủi ro nội bộ và nguyên tắc “mỗi thành viên một phiếu bầu” giúp tăng gắn kết, phân bổ nguồn lực và phúc lợi công bằng, minh bạch, đồng thời giảm áp lực tài chính cho hệ thống ASXH công và nâng cao tính bền vững của cộng đồng.

Canada

Theo Bộ Kế hoạch và Đầu tư (2012), Fontan (2005), Quebec (Canada) có truyền thống phát triển HTX lâu đời và được xem là một trụ cột của nền kinh tế, nhờ sự kết hợp đặc thù của các yếu tố văn hóa, thể chế và chính trị thúc đẩy phát triển kinh tế cộng đồng. Tại Canada, vai trò của HTX đối với ASXH thể hiện ở các khía cạnh sau:

Thứ nhất, HTX góp phần ổn định kinh tế và đầu tư phát triển cộng đồng. HTX tín dụng là lực lượng tài chính quan trọng, đặc biệt ở khu vực nông thôn và cộng đồng dân cư thưa thớt, cung cấp dịch vụ tài chính cơ bản, khoản vay nhỏ và giáo dục tài chính, giúp hạn chế loại trừ tài chính. Khác với ngân hàng thương mại, HTX tín dụng tái đầu tư lợi nhuận vào cộng đồng thông qua các dự án xã hội, y tế, giáo dục. Tiêu biểu là Tập đoàn Desjardins - HTX tài chính lớn nhất Bắc Mỹ - tập trung vào tài chính toàn diện, trao quyền cho nhóm yếu thế và tái đầu tư lợi nhuận cho phúc lợi xã hội và phát triển bền vững.

Thứ hai, HTX tham gia cung cấp các dịch vụ xã hội thiết yếu, lấp đầy khoảng trống của hệ thống công. Tại Quebec, HTX y tế và chăm sóc cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khỏe ban đầu, chăm sóc tại nhà và phòng ngừa bệnh tật cho người cao tuổi và người khuyết tật với chi phí hợp lý, qua đó nâng cao chất lượng sống, bảo đảm an toàn sức khỏe và thúc đẩy bình đẳng cho các nhóm yếu thế.

Thứ ba, tương tự Đức, HTX nhà ở đóng vai trò quan trọng trong bảo đảm nơi ở ổn định. Các HTX nhà ở Canada cung cấp chỗ ở với giá thuê phi lợi nhuận, không trục xuất vì mục tiêu lợi nhuận; thành viên tham gia quản lý, góp phần xây dựng cộng đồng an toàn, hỗ trợ lẫn nhau và tăng cường vốn xã hội.

Sự phát triển mạnh mẽ của HTX tại Quebec là kết quả của sự phối hợp đồng bộ giữa các yếu tố văn hóa, thể chế và chính trị, cho thấy vai trò quyết định của một khuôn khổ chính sách mạch lạc, cơ chế tài chính đặc thù và hệ sinh thái hỗ trợ. Điều này giúp HTX tiếp cận vốn, hoạt động trong môi trường pháp lý thuận lợi và hợp tác hiệu quả với Nhà nước, từ đó mở rộng tác động an sinh xã hội ở quy mô lớn.

Hàn Quốc

Đạo luật Khung về Hợp tác xã (2012) đánh dấu bước tiến pháp lý quan trọng, mở ra mô hình HTX xã hội hướng tới các sứ mệnh cải thiện xã hội, đặc biệt là tạo việc làm cho nhóm yếu thế. Mô hình HTX Hàn Quốc phản ánh mối quan hệ đối tác chặt chẽ giữa Nhà nước và HTX trong thực hiện mục tiêu ổn định nông thôn và ASXH. Sự hỗ trợ mạnh mẽ về pháp lý và tài chính của Nhà nước là yếu tố then chốt cho thành công của Nonghyup - tổ chức HTX lớn nhất, giữ vai trò trung tâm trong triển khai các chương trình ASXH ở khu vực nông thôn (Park, 2019).

Hoạt động theo nguyên tắc thành viên, HTX góp phần phân phối lợi ích công bằng hơn, phù hợp với mục tiêu giảm bất bình đẳng xã hội. Bên cạnh Nonghyup, Hàn Quốc phát triển các HTX dịch vụ xã hội, tiêu biểu là HTX Y tế và HTX Chăm sóc người cao tuổi. HTX Y tế do người bệnh sở hữu và quản lý, cung cấp dịch vụ chất lượng, phi lợi nhuận, giúp kiểm soát chi phí và bảo đảm khả năng tiếp cận cho nhóm thu nhập thấp và người cao tuổi. Các HTX Chăm sóc người cao tuổi cung cấp dịch vụ tại nhà và hỗ trợ sinh hoạt, hình thành mạng lưới an sinh cộng đồng hiệu quả, giảm gánh nặng cho gia đình và hệ thống công (Kang, 2020).

Sự phát triển nhanh của các HTX xã hội cho thấy vai trò của khung pháp lý rõ ràng và chính sách hỗ trợ trong thúc đẩy kinh tế - xã hội, đồng thời nhấn mạnh yêu cầu cân bằng giữa hỗ trợ công và tăng cường tự chủ để bảo đảm tính bền vững và bản sắc HTX lâu dài.

HÀM Ý CHÍNH SÁCH CHO VIỆT NAM

Ở Việt Nam, Luật HTX đầu tiên có hiệu lực năm 1997, đánh dấu bước khởi đầu trong việc hoàn thiện khung pháp lý cho khu vực kinh tế tập thể. Kể từ đó, vai trò của HTX đối với ASXH ngày càng được khẳng định, đặc biệt rõ nét qua Luật HTX năm 2012 và tiếp tục được củng cố trong Luật HTX năm 2023. Mặc dù là tổ chức kinh tế, HTX mang đậm tính xã hội, thực hiện các nghĩa vụ cộng đồng trên cơ sở hoạt động sản xuất - kinh doanh hiệu quả. Luật HTX 2023 nhấn mạnh các nguyên tắc phát triển cộng đồng, đề cao tinh thần đoàn kết, hợp tác và tương trợ giữa các thành viên, qua đó khẳng định rõ hơn sứ mệnh xã hội của khu vực này.

Theo Sách trắng HTX Việt Nam 2025, đến cuối năm 2024, cả nước có 33.616 HTX với gần 5,7 triệu thành viên, chủ yếu là các hộ sản xuất quy mô nhỏ với năng lực còn hạn chế. Khu vực HTX đã và đang đóng góp quan trọng vào việc tạo việc làm, xóa đói giảm nghèo và thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương. Năm 2023, thu nhập bình quân của lao động trong HTX đạt 5,9 triệu đồng/tháng, tăng 13,3% so với năm 2022, với gần 168 nghìn lao động trực tiếp tham gia.

Các HTX giữ vai trò chiến lược trong việc thúc đẩy tăng trưởng bền vững, ổn định xã hội và bảo đảm ASXH, đặc biệt tại khu vực nông thôn và trong các ngành sản xuất quy mô nhỏ. Thông qua việc cung cấp các dịch vụ thiết yếu, hỗ trợ kỹ thuật và kết nối thị trường, HTX đóng góp đáng kể vào tạo việc làm, ổn định thu nhập, giảm nghèo và phát triển kinh tế hộ gia đình.

Tuy nhiên, quá trình phát triển của HTX vẫn chưa thực sự bền vững; mức thu nhập còn thấp, đặc biệt trong lĩnh vực nông nghiệp; tỷ lệ lao động được tham gia bảo hiểm xã hội còn hạn chế, dẫn đến khó khăn trong việc thu hút nguồn nhân lực chất lượng cao (Bộ Tài chính, 2025). Những hạn chế này chủ yếu xuất phát từ năng lực quản trị chưa đáp ứng yêu cầu, quy mô hoạt động nhỏ, thiếu vốn, mức độ ứng dụng khoa học - công nghệ còn thấp, khả năng tiếp cận chính sách chưa cao, cùng với nhận thức chưa đầy đủ về vai trò và vị trí của HTX ở một số địa phương.

Việc nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế về vai trò HTX đối với ASXH mang lại nhiều kinh nghiệm cho Việt Nam trong bối cảnh tái cơ cấu HTX theo Luật HTX 2023.

Thứ nhất, thúc đẩy phát triển HTX xã hội chuyên biệt và đa ngành. Việt Nam cần khuyến khích các HTX cung cấp dịch vụ xã hội thiết yếu (chăm sóc người cao tuổi, trẻ em, sức khỏe tâm thần, việc làm cho nhóm yếu thế) và phát triển các mô hình HTX mới như: HTX nhà ở, y tế, tín dụng, năng lượng.

Thứ hai, hoàn thiện khung pháp lý hỗ trợ. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy hệ thống pháp luật rõ ràng là điều kiện then chốt để HTX phát triển và đóng góp hiệu quả vào ASXH; do đó cần tiếp tục nâng cao chất lượng xây dựng và thực thi pháp luật.

Thứ ba, đa dạng hóa nguồn tài chính và tăng cường tự chủ tài chính. Hoạt động của HTX cần hạn chế sự phụ thuộc vào hỗ trợ Nhà nước, khuyến khích tích lũy vốn nội bộ, tiếp cận quỹ đầu tư dài hạn và đầu tư tác động xã hội, đồng thời ưu tiên HTX xã hội trong mua sắm công.

Thứ tư, tăng cường vai trò của chính quyền địa phương. Cần trao thêm quyền hạn và nguồn lực để chính quyền địa phương hỗ trợ và thúc đẩy phát triển HTX tại cơ sở.

Thứ năm, thúc đẩy liên kết và hợp tác giữa các HTX. Việc hình thành liên hiệp HTX và hiệp hội ngành nghề giúp chia sẻ nguồn lực, giảm rủi ro và nâng cao năng lực cạnh tranh của khu vực HTX.

Thứ sáu, nâng cao tính tự chủ và năng lực HTX, đặc biệt thông qua đào tạo đội ngũ quản lý có năng lực kinh tế, quản trị xã hội và hiểu biết về chính sách ASXH.

KẾT LUẬN

Vai trò của HTX trong ASXH ngày càng được công nhận và có ý nghĩa quan trọng trên toàn cầu. Các HTX, với bản chất kép vừa là tổ chức kinh tế, vừa là tổ chức xã hội, đã chứng tỏ khả năng độc đáo trong việc giải quyết các nhu cầu cơ bản của con người, tạo việc làm bền vững, cung cấp các dịch vụ thiết yếu và hỗ trợ các nhóm yếu thế, đặc biệt là ở những nơi mà các hệ thống ASXH truyền thống hoặc khu vực tư nhân còn bỏ ngỏ. Các nghiên cứu điển hình từ Đức, Quebec (Canada), Hàn Quốc đã minh chứng cho sự đa dạng và hiệu quả của các mô hình HTX trong các lĩnh vực y tế, nhà ở, việc làm và tài chính toàn diện. Những thành công này thường gắn liền với các khuôn khổ pháp lý hỗ trợ, sự đa dạng hóa nguồn tài chính, và vai trò tích cực của các tổ chức hỗ trợ.

Đối với Việt Nam, nơi kinh tế tập thể và HTX được xác định là một thành phần kinh tế nền tảng, tiềm năng đóng góp vào ASXH là rất lớn. Để phát huy tối đa tiềm năng này, Việt Nam cần tham khảo từ kinh nghiệm quốc tế, đặc biệt là trong việc hoàn thiện khung pháp lý chuyên biệt cho HTX xã hội, đa dạng hóa nguồn tài chính theo hướng tự chủ, nâng cao năng lực quản trị và nguồn nhân lực, và tăng cường liên kết, hợp tác giữa các HTX. Quan trọng hơn cả là sự thay đổi trong nhận thức và phương thức hỗ trợ của nhà nước, từ kiểm soát và trợ cấp tràn lan sang tạo điều kiện và trao quyền thực sự cho các HTX để phát triển bền vững và tự chủ, đóng góp một cách hiệu quả và minh bạch vào một hệ thống ASXH toàn diện và công bằng hơn cho mọi công dân.

Tài liệu tham khảo:

1. Barton, S. W. (2017). The German Cooperative System: A Model of Resilience. In The Oxford Handbook of the History of Economic Mobilization.
2. Bộ Kế hoạch và Đầu tư (2012). Tư tưởng Hợp tác xã, Kinh nghiệm quốc tế và thực tiễn Việt Nam. Nxb Chính trị Quốc gia.
3. Bộ Tài chính (2025). Sách trắng Hợp tác xã Việt Nam năm 2025. Nxb Thống kê.
4. Fontan, J. M., Klein, J. L., & Lévesque, B. (2005). The Emergence of Social Economy in Quebec. The Canadian Journal of Sociology, 30(34), 543-563.
5. Kang, S. K., Nam, Y. . (2020). Healthcare Co-operatives in South Korea: Social Innovation in Health Service Delivery.

International Journal of Cooperative Management, 13(1), 1-14.

6. Kühl, R. (2012). Support for Farmers' Cooperatives: Country Report Germany. Wageningen UR.
7. Ngân hàng Thế giới (2007). Báo cáo phát triển Việt Nam 2008, bảo trợ xã hội.
8. Park, H. (2019). The Role of Agricultural Cooperatives in the Korean Rural Economy and Welfare. Journal of Rural Development, 42(1).
9. Tổ chức lao động quốc tế (ILO) (1952). Công ước 102.
10. Ủy ban Kinh tế của Quốc hội và UNDP tại Việt Nam (2012). Sự phát triển của hợp tác xã và vai trò của hợp tác xã đối với ASXH, Báo cáo nghiên cứu RS - 04.