Phát triển kinh tế tập thể giai đoạn 2021-2025 và định hướng giai đoạn 2026-2030

TS. Lưu Ngọc Lương

ThS. Nguyễn Thị Phương Thúy

Hoàng Diệu Linh

Cục Phát triển doanh nghiệp tư nhân và kinh tế tập thể, Bộ Tài chính

Tóm tắt

Kinh tế tập thể với nòng cốt là các hợp tác xã tiếp tục được Đảng và Nhà nước xác định là một thành phần kinh tế quan trọng trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, có vai trò gắn kết các chủ thể kinh tế nhỏ lẻ, nâng cao hiệu quả sản xuất, góp phần bảo đảm an sinh xã hội và phát triển bền vững. Trong giai đoạn 2021-2025 khu vực kinh tế tập thể ở nước ta đã có những chuyển biến tích cực cả về số lượng và chất lượng. Tuy nhiên, khu vực kinh tế tập thể giai đoạn 2021-2025 phát triển chưa đạt như kỳ vọng, đặc biệt là về quy mô thành viên, số lượng tổ hợp tác. Bước sang năm mới 2026, năm đầu tiên của Kế hoạch 5 năm 2026-2030, bài viết phân tích thực trạng phát triển kinh tế tập thể giai đoạn 2021-2025 và đề xuất một số định hướng và giải pháp phát triển kinh tế tập thể cho giai đoạn 2026-2030.

Từ khóa: Kinh tế tập thể, hợp tác xã, phát triển bền vững

THE DEVELOPMENT OF THE COLLECTIVE ECONOMY IN THE 2021-2025 PERIOD AND DIRECTIONS FOR 2026-2030

Summary

The collective economy, with cooperatives as its core component, continues to be recognized by the Party and the State as a key economic sector within the socialist-oriented market economy. It plays an important role in linking small-scale economic actors, enhancing production efficiency, and contributing to social welfare and sustainable development. During the 2021-2025 period, Viet Nam’s collective economy sector experienced positive developments in both scale and quality. Nevertheless, overall development outcomes did not meet expectations, particularly with regard to membership size and the number of cooperative groups. Entering 2026-the first year of the 2026-2030 Five-Year Development Plan, this paper examines the current state of collective economy development in the 2021-2025 period and proposes several orientations and solutions to promote the development of the collective economy in the 2026-2030 period.

Keywords: Collective economy, cooperatives, sustainable development

THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN KINH TẾ TẬP THỂ, HỢP TÁC XÃ GIAI ĐOẠN 2021-2025

Kết quả thực hiện các mục tiêu về số lượng

Theo tổng hợp báo cáo từ các địa phương trên cả nước, ước đến ngày 31/12/2025:

Số lượng hợp tác xã (HTX) trên địa bàn cả nước là 35.041 HTX (đạt mục tiêu kế hoạch), tăng 8.929 HTX (tương đương tăng 34,2%) so với năm 2020. Tổng số thành viên tham gia HTX là 5.984.363 thành viên (đạt 84,2% mục tiêu kế hoạch), tăng 108.930 thành viên (tăng 1,85%) so với năm 2020.

Số lượng liên hiệp hợp tác xã (LHHTX) trên địa bàn cả nước là 164 LHHTX, đạt 78% mục tiêu kế hoạch, tăng 64 LHHTX (tăng 64%) so với năm 2020. Tổng số HTX thành viên của các LHHTX là 1.057 (đạt 96,1% mục tiêu kế hoạch, tăng 421 HTX (khoảng 66,2%) so với năm 2020.

Số lượng Tổ hợp tác trên địa bàn cả nước là 65.918 tổ hợp tác (THT) (đạt 49,1% mục tiêu kế hoạch, tăng 693 THT so với năm 2020) với 1.003.039 thành viên (đạt 55,7% mục tiêu kế hoạch và tăng 9.052 thành viên so với năm 2020).

Kết quả thực hiện các mục tiêu về chất lượng

Doanh thu bình quân của một HTX năm 2025 ước đạt là 4.562 triệu đồng/HTX/năm, tăng 4% so với năm 2020. Lãi bình quân của một HTX năm 2025 ước đạt là 421 triệu đồng/HTX/năm, tăng 107 triệu đồng/HTX (tăng 34%) so với năm 2020.

Thu nhập bình quân của lao động thường xuyên trong HTX tăng từ 51,3 triệu đồng/năm năm 2020 lên 64 triệu đồng/năm 2025 (tăng 12,7 triệu đồng, tăng 24,8%).

Ước đến 31/12/2025, số lượng HTX hoạt động đạt loại tốt, khá là 27.375 HTX, bằng 78,1% số lượng HTX cả nước (đạt mục tiêu), tăng 16.282 HTX (tăng 46,8%) so với năm 2020.

Nguồn: Tổng hợp từ báo cáo của các địa phương trên cả nước (2025)

Tổng số lượng cán bộ quản lý HTX tăng từ 107.506 người năm 2020 lên 135.986 người năm 2025 (tăng 28.480 người, tăng 26,5% so với năm 2020). Trong đó: Số lượng cán bộ quản lý HTX đạt trình độ sơ, trung cấp năm 2025 là 66.230 người, tăng 16.174 người so với năm 2020 (khoảng 32.2%); Số lượng cán bộ quản lý đạt trình độ cao đẳng, đạt học trở lên đạt 34.755 người năm 2025, bằng 25,5% tổng số cán bộ quản lý hợp tác xã cả nước (tăng 11.178 người, khoảng 47,4% so với năm 2020 và đạt 100% mục tiêu).

Cả nước có 2600 HTX ứng dụng công nghệ cao (đạt 86% mục tiêu). Bên cạnh đó, có khoảng 4.700 HTX tham gia liên kết chuỗi giá trị theo Nghị định số 98/2018/NĐ-CP ngày 22/7/2021 của Chính phủ về liên kết sản xuất và tiêu thụ sản phẩm. Đối với lĩnh vực nông nghiệp, có gần 40% HTX nông nghiệp liên kết sản xuất theo chuỗi (đạt mục tiêu đề ra).

Đa phần các HTX đã được chuyển đổi, tổ chức lại theo quy định Luật HTX năm 2012 và Luật HTX năm 2023. Số lượng các HTX đã ngừng hoạt động, có vướng mắc được giải thể trong giai đoạn 2021-2025 là 4.493 HTX.

Đánh giá chung, trong giai đoạn 2021-2025, khu vực kinh tế tập thể (KTTT), HTX tiếp tục ghi nhận sự gia tăng đáng kể về số lượng, chất lượng và hiệu quả hoạt động. Các chỉ tiêu đạt hoặc vượt kế hoạch, bao gồm: tổng số HTX thành lập mới, tỷ lệ HTX hoạt động hiệu quả, tỷ lệ cán bộ quản lý HTX có trình độ cao đẳng trở lên, và tỷ lệ HTX ứng dụng công nghệ cao trong nông nghiệp. Tuy nhiên, một số llchỉ tiêu còn lại không đạt kế hoạch, đặc biệt là về tổng số thành viên HTX, tổng số THT và số lượng LHHTX.

KẾT QUẢ ĐẠT ĐƯỢC, TỒN TẠI HẠN CHẾ TRONG PHÁT TRIỂN KINH TẾ TẬP THỂ GIAI ĐOẠN 2021-2025

Kết quả đạt được

Thứ nhất, khuôn khổ thể chế và chính sách phát triển KTTT, HTX tiếp tục được hoàn thiện đồng bộ, nổi bật là việc ban hành Luật Hợp tác xã năm 2023 cùng hệ thống văn bản hướng dẫn thi hành. Luật HTX năm 2023 đã khắc phục nhiều bất cập của khung pháp lý trước đây, đặc biệt là làm rõ bản chất HTX là tổ chức kinh tế có tư cách pháp nhân, hoạt động theo nguyên tắc thị trường, tự chủ, tự chịu trách nhiệm.

Thứ hai, công tác quản lý nhà nước đối với khu vực KTTT, HTX từng bước được nâng lên. Việc kiện toàn Ban Chỉ đạo quốc gia về KTTT và Ban Chỉ đạo cấp tỉnh đã góp phần tăng cường vai trò điều phối liên ngành, liên cấp trong triển khai các chủ trương, chính sách về KTTT, HTX. Công tác phân công, phân cấp trách nhiệm giữa các bộ, ngành và địa phương trong quản lý KTTT, HTX ngày càng rõ hơn, tạo điều kiện để chính sách được triển khai thống nhất từ trung ương đến cơ sở.

Thứ ba, công tác tổ chức thực hiện chính sách hỗ trợ KTTT, HTX có nhiều chuyển biến tích cực. Trong giai đoạn 2021-2025, các bộ, ngành và địa phương đã bố trí và huy động nguồn lực đáng kể để triển khai các chính sách hỗ trợ phát triển KTTT, HTX, thông qua các chương trình đào tạo, hỗ trợ hạ tầng, xúc tiến thương mại, ứng dụng khoa học - công nghệ. Việc lồng ghép chính sách phát triển KTTT, HTX vào các chương trình mục tiêu quốc gia đã giúp mở rộng phạm vi tác động của chính sách, đồng thời nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực công.

Hạn chế và tồn tại

Một là, hiệu quả thực thi chính sách phát triển KTTT, HTX chưa đồng đều, nổi bật là sự chênh lệch lớn trong mức độ quan tâm, năng lực tổ chức thực hiện và bố trí nguồn lực cho phát triển KTTT, HTX giữa các địa phương. Một số địa phương coi phát triển KTTT, HTX là nhiệm vụ trọng tâm, triển khai quyết liệt và đạt kết quả rõ nét; trong khi ở không ít nơi, chính sách phát triển KTTT, HTX vẫn mang tính hình thức, chưa gắn với mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội cụ thể của địa phương.

Hai là, năng lực quản lý nhà nước về KTTT, HTX ở cấp cơ sở chưa theo kịp yêu cầu thực tiễn. Ở nhiều địa phương, đội ngũ cán bộ làm công tác quản lý KTTT, HTX còn mỏng, kiêm nhiệm nhiều lĩnh vực, chưa được đào tạo, bồi dưỡng chuyên sâu kiến thức, quy định về KTTT, HTX. Điều này làm hạn chế khả năng tham mưu, hướng dẫn và hỗ trợ KTTT, HTX trong quá trình tổ chức lại hoạt động, xây dựng phương án sản xuất - kinh doanh và tiếp cận chính sách hỗ trợ.

Ba là, mặc dù đóng vai trò quan trọng nhưng khu vực KTTT, HTX vẫn chưa phát triển tương xứng với tiềm năng vốn có, thậm chí tỷ trọng trong nền kinh tế còn có dấu hiệu suy giảm. Đa số các HTX hiện nay có quy mô nhỏ, nguồn lực tài chính và cơ sở vật chất còn hạn chế; đây là những điểm nghẽn lớn, khiến sức cạnh tranh của khu vực KTTT, HTX trên thị trường còn thấp và chưa thu hút được nhiều thành viên mới tham gia.

ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN KINH TẾ TẬP THỂ, HỢP TÁC XÃ GIAI ĐOẠN 2026-2030

Bối cảnh phát triển

Dự báo trong giai đoạn tới, tình hình thế giới tiếp tục diễn biến khó lường, nhưng cũng mở ra các cơ hội mới nhờ Cách mạng công nghiệp lần thứ 4, nhu cầu gia tăng về nông sản chất lượng cao... Trong nước, năm 2026 diễn ra Đại hội lần thứ XIV của Đảng, tổ chức bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI, cũng là năm đầu triển khai Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội 5 năm 2026-2030 góp phần hoàn thành thắng lợi 2 mục tiêu 100 năm, trong đó phấn đấu tăng trưởng hai con số trong thời gian tới. Trong bối cảnh đó, khu vực KTTT, HTX cần đổi mới mạnh mẽ để bắt kịp, tiến cùng với các thành phần kinh tế khác; nâng cao chất lượng sản phẩm, đáp ứng tốt hơn các tiêu chuẩn quốc tế, thúc đẩy chuyển đổi số, tăng cường năng lực quản trị và xây dựng các mô hình sản xuất kinh doanh chuyên nghiệp, hiện đại.

Về bối cảnh thể chế, Nghị quyết số 20-NQ/TW ngày 16/6/2022 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII về tiếp tục đổi mới, phát triển và nâng cao hiệu quả kinh tế tập thể trong giai đoạn mới đã xác định mục tiêu chiến lược, mở ra một không gian chính sách mới cho khu vực KTTT đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Nghị quyết không chỉ nhấn mạnh yêu cầu đổi mới tư duy về KTTT, mà còn đặt ra nhiệm vụ phát triển khu vực này theo hướng hiệu quả, bền vững, phù hợp với quy luật thị trường. Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 340/ QĐ-TTg ngày 12/3/2021 phê duyệt Chiến lược phát triển KTTT, HTX giai đoạn 2021-2030, trong đó xác định rõ mục tiêu tổng quát, mục tiêu cụ thể và các định hướng phát triển KTTT đến năm 2030.

Đặc biệt, từ cuối năm 2024 đến nay, Bộ Chính trị đã ban hành nhiều Nghị quyết quan trọng để nắm bắt cơ hội, giải phóng nguồn lực quốc gia trong kỷ nguyên mới. Do đó, KTTT, HTX - thành phần có lịch sử lâu đời, hoạt động không chỉ vì lợi ích kinh tế thuần túy mà còn mang mục đích kinh tế - xã hội và nhân văn, cần được tiếp cận lại từ một tầm nhìn chiến lược, thoát khỏi định kiến cũ, khơi dậy tiềm năng, trở thành lực lượng sản xuất quan trọng trong nền kinh tế quốc dân, tránh “bị bỏ lại phía sau” trong tiến trình phát triển chung của cả đất nước.

Mục tiêu phát triển KTTT, HTX giai đoạn2026-2030

Trên cơ sở bám sát với Nghị quyết số 20-NQ/TW và Chiến lược phát triển KTTT, HTX giai đoạn 2021-2030, có thể xác định mục tiêu tổng quát cho giai đoạn 2026-2030 như sau: “Phát triển kinh tế tập thể năng động, hiệu quả, bền vững thực sự là thành phần quan trọng trong nền kinh tế với nhiều mô hình liên kết, hợp tác trên cơ sở tôn trọng bản chất, các giá trị và nguyên tắc của kinh tế tập thể. Thu hút ngày càng nhiều nông dân, hộ gia đình, cá nhân và tổ chức tham gia kinh tế tập thể, hợp tác xã; không ngừng nâng cao thu nhập và chất lượng cuộc sống cho các thành viên, góp phần thực hiện tiến bộ, công bằng xã hội, thúc đẩy phát triển nhanh, bền vững đất nước; phấn đấu đạt kết quả cao nhất các mục tiêu tại Nghị quyết số 20-NQ/TW ngày 16/6/2022 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII và Chiến lược phát triển KTTT, HTX giai đoạn 2021-2030”.

Theo đó, mục tiêu đặt ra là tiếp tục gia tăng số lượng HTX, LHHTX, THT (có khoảng 45 nghìn HTX với 8 triệu thành viên; 340 LHHTX với 1.700 HTX thành viên; 140 nghìn THT với 2 triệu thành viên). Bên cạnh đó, cần tập trung củng cố các HTX hiện có, xử lý dứt điểm các HTX yếu kém, ngừng hoạt động kéo dài, đồng thời khuyến khích thành lập mới các HTX thực sự xuất phát từ nhu cầu liên kết của thành viên và yêu cầu của thị trường.

Song song với mục tiêu về số lượng, định hướng phát triển KTTT giai đoạn tới đặt trọng tâm vào nâng cao chất lượng hoạt động của HTX, thể hiện qua tỷ lệ HTX hoạt động đạt loại khá, tốt (chiếm từ 60% trở lên tổng số HTX cả nước); đẩy mạnh ứng dụng công nghệ cao trong lĩnh vực nông nghiệp (phấn đấu đến năm 2030 cả nước có trên 5.000 HTX và 500 THT ứng dụng công nghệ cao vào sản xuất và tiêu thụ nông sản); tăng cường liên kết theo chuỗi giá trị giữa doanh nghiệp và HTX. Đây là nội dung cốt lõi nhằm bảo đảm sự phát triển bền vững của khu vực KTTT, HTX trong dài hạn.

Định hướng phát triển KTTT, HTX giai đoạn 2026-2030

Về phát triển KTTT, HTX theo ngành, lĩnh vực, trên cơ sở Quyết định số 340/QĐ-TTg, phát triển KTTT, HTX giai đoạn 2026-2030 cần được định hướng theo ngành, lĩnh vực có tiềm năng và nhu cầu liên kết cao, phù hợp với quá trình cơ cấu lại nền kinh tế. Trong lĩnh vực nông nghiệp, HTX tiếp tục được xác định là hạt nhân tổ chức sản xuất, đóng vai trò trung tâm trong liên kết nông dân với doanh nghiệp, thúc đẩy sản xuất theo chuỗi giá trị, ứng dụng khoa học - công nghệ và nâng cao giá trị gia tăng của nông sản. Trong lĩnh vực công nghiệp - tiểu thủ công nghiệp, cần định hướng phát triển các HTX gắn với làng nghề, cụm công nghiệp nông thôn, tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng và gia công cho doanh nghiệp.

Đối với lĩnh vực thương mại - dịch vụ, định hướng phát triển các HTX dịch vụ tổng hợp, HTX thương mại, HTX vận tải, du lịch cộng đồng và các dịch vụ thiết yếu, góp phần mở rộng không gian phát triển của khu vực KTTT ngoài lĩnh vực nông nghiệp truyền thống. Đồng thời, giai đoạn 2026-2030 cần từng bước mở rộng KTTT, HTX sang các lĩnh vực mới phù hợp với xu hướng phát triển, như dịch vụ môi trường, năng lượng tái tạo, tiêu dùng, y tế, giáo dục và các dịch vụ xã hội, qua đó phát huy vai trò của HTX trong cung ứng dịch vụ công và dịch vụ thiết yếu cho cộng đồng.

Về phát triển KTTT, HTX theo vùng lãnh thổ, cần gắn chặt với đặc điểm kinh tế - xã hội và lợi thế so sánh của từng vùng, bảo đảm tính linh hoạt và hiệu quả trong tổ chức thực hiện chính sách. Đối với vùng nông thôn, miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, định hướng phát triển KTTT tập trung vào các HTX nông nghiệp, lâm nghiệp và dịch vụ tổng hợp nhằm tổ chức lại sản xuất, tạo sinh kế bền vững, góp phần giảm nghèo và ổn định xã hội. Đối với các vùng kinh tế trọng điểm, đô thị và ven đô, cần khuyến khích phát triển các HTX dịch vụ, thương mại, tiêu dùng, vận tải và môi trường, đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của người dân.

Đặc biệt, trong bối cảnh đẩy mạnh phân cấp, phân quyền và sắp xếp đơn vị hành chính, định hướng phát triển KTTT, HTX theo vùng lãnh thổ cần gắn với vai trò chủ động của chính quyền địa phương trong xây dựng và triển khai các chương trình, đề án phát triển KTTT, HTX phù hợp với điều kiện thực tiễn. Nhà nước giữ vai trò định hướng, ban hành khung chính sách thống nhất, trong khi địa phương chịu trách nhiệm cụ thể hóa và tổ chức thực hiện, bảo đảm khu vực KTTT, HTX phát triển hài hòa giữa các vùng, góp phần thu hẹp khoảng cách phát triển.

MỘT SỐ GIẢI PHÁP CHỦ YẾU PHÁT TRIỂN KINH TẾ TẬP THỂ GIAI ĐOẠN 2026-2030

Một là, đẩy mạnh công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức, tạo sự thống nhất cao trong hệ thống chính trị và các tầng lớp nhân dân về chủ trương của Đảng, pháp luật của Nhà nước về kinh tế tập thể trong điều kiện mới, nhất là Luật Hợp tác xã năm 2023 và các văn bản hướng dẫn thi hành; xác định phát triển kinh tế tập thể, hợp tác xã là xu thế tất yếu, coi đây là nhiệm vụ chính trị quan trọng, thường xuyên.

Hai là, nghiên cứu, triển khai các cơ chế chính sách hỗ trợ phát triển hợp tác xã trong Nghị quyết số 20-NQ/TW, Luật Hợp tác xã năm 2023 và các văn bản hướng dẫn thi hành luật; rà soát, sửa đổi, bổ sung các quy định hiện hành không còn phù hợp nhằm đáp ứng yêu cầu thực tiễn về phát triển kinh tế tập thể, hợp tác xã trong bối cảnh mới, tạo môi trường pháp lý ổn định để khu vực KTTT phát triển dài hạn.

Ba là, nâng cao hiệu quả tổ chức thực hiện chính sách phát triển KTTT ở các cấp chính quyền, gắn mục tiêu phát triển KTTT, HTX với các chỉ tiêu phát triển kinh tế - xã hội hằng năm và trung hạn của địa phương. Bên cạnh đó, cần chú trọng công tác theo dõi, đánh giá thực thi chính sách, kịp thời điều chỉnh những nội dung chưa phù hợp với thực tiễn.

Bốn là, củng cố tổ chức bộ máy và nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ làm công tác quản lý nhà nước về KTTT thông qua công tác bồi dưỡng chuyên sâu cho cán bộ quản lý KTTT ở các cấp, đặc biệt là cấp cơ sở, nhằm nâng cao khả năng tham mưu, hướng dẫn và hỗ trợ HTX. Đồng thời, cần rà soát, sắp xếp lại tổ chức bộ máy quản lý nhà nước về KTTT theo hướng tinh gọn, rõ chức năng, nhiệm vụ, tránh chồng chéo và nâng cao hiệu quả phối hợp liên ngành; phát huy vai trò của hệ thống Liên minh Hợp tác xã Việt Nam trong phát triển KTTT.

Năm là, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và năng lực quản trị của HTX thông qua việc tổ chức các chương trình đào tạo cán bộ HTX theo hướng thiết thực, gắn với nhu cầu thực tế của HTX và yêu cầu thị trường. Đồng thời, cần xây dựng các cơ chế ưu đãi đột phá để thu hút đội ngũ tri thức trẻ, cán bộ chuyên môn giỏi về làm việc tại các HTX, tạo luồng sinh khí mới cho bộ máy quản lý và điều hành.n

Tài liệu tham khảo:

1. Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam. (2022). Nghị quyết số 20-NQ/TW ngày 16/6/2022 về tiếp tục đổi mới, phát triển và nâng cao hiệu quả kinh tế tập thể trong giai đoạn mới.

2. Bộ Tài chính (2025). Báo cáo tình hình thực hiện Kế hoạch phát triển kinh tế tập thể, hợp tác xã giai đoạn 2021-2025 và định hướng giai đoạn 2026-2030.

3. Quốc hội (2023). Luật Hợp tác xã năm 2023.

4. Thủ tướng Chính phủ (2021). Quyết định số 340/QĐ-TTg ngày 12/3/2021 phê duyệt Chiến lược phát triển kinh tế tập thể, hợp tác xã giai đoạn 2021-2030.

5. Thủ tướng Chính phủ (2021). Quyết định số 1318/QĐ-TTg ngày 22/7/2021 về Kế hoạch phát triển kinh tế tập thể, hợp tác xã giai đoạn 2021-2025.