Vai trò của công ty chứng khoán trong bài toán vốn cho kinh tế tư nhân

Ông Nguyễn Đức Thông, Tổng giám đốc SSI, chia sẻ về vai trò của công ty chứng khoán trong việc phát triển kinh tế tư nhân nhìn từ thực tiễn vận hành tại Hội thảo “Kinh tế tư nhân trong kỷ nguyên vươn mình”.

Thị trường vốn đã đủ lớn, nhưng chưa đủ sâu

Trong bài toán vốn cho kinh tế tư nhân, vai trò của công ty chứng khoán đang vượt ra ngoài hoạt động môi giới truyền thống.

Trong nhiều năm, cấu trúc vốn của nền kinh tế Việt Nam chủ yếu dựa vào tín dụng ngân hàng. Phần lớn nhu cầu vốn của doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, được đáp ứng thông qua hệ thống tín dụng truyền thống.

Tuy nhiên, khi nền kinh tế bước sang giai đoạn cần nhiều hơn những dòng vốn dài hạn cho hạ tầng, logistics, công nghệ hay chuyển đổi năng lượng, giới hạn của cấu trúc vốn dựa nhiều vào tín dụng ngân hàng cũng bắt đầu bộc lộ rõ hơn.

Chia sẻ tại Hội thảo “Kinh tế tư nhân trong kỷ nguyên vươn mình”, ông Nguyễn Đức Thông, Tổng giám đốc Công ty cổ phần chứng khoán SSI cho biết, tỷ lệ tín dụng/GDP của Việt Nam hiện vào khoảng 146%, thuộc nhóm cao trong khu vực. Đáng chú ý, khoảng một nửa dư nợ của hệ thống hiện là cho vay trung – dài hạn, trong khi phần lớn nguồn vốn huy động vẫn mang tính ngắn hạn.

Nền kinh tế đang vận hành trên một nghịch lý: nguồn vốn huy động của hệ thống chủ yếu mang tính ngắn hạn, trong khi nhu cầu tăng trưởng lại ngày càng phụ thuộc vào các dự án có vòng đời kéo dài hàng chục năm như hạ tầng, logistics hay chuyển đổi năng lượng.

Khi tín dụng ngân hàng tiếp tục phải gánh vai trò vốn dài hạn cho nền kinh tế, rủi ro không chỉ nằm ở thanh khoản hệ thống, mà còn ở giới hạn của chính mô hình tăng trưởng.

Trong bối cảnh đó, thị trường vốn ngày càng được nhìn nhận như một cấu phần quan trọng của hệ thống tài chính quốc gia, thay vì chỉ là nơi giao dịch cổ phiếu.

Sau hơn hai thập kỷ phát triển, thị trường vốn Việt Nam thực tế không còn nhỏ nếu nhìn ở quy mô. Tổng vốn hóa thị trường cổ phiếu hiện tương đương khoảng 78% GDP, trong khi dư nợ trái phiếu doanh nghiệp đã lên gần 1 triệu tỷ đồng.

Nhưng vấn đề của thị trường hiện nay không còn nằm ở “độ lớn”, mà nằm ở “độ sâu”. Thị trường đã đủ lớn để tạo thanh khoản cho tài sản tài chính, nhưng chưa đủ sâu để trở thành kênh dẫn vốn phổ biến cho khu vực doanh nghiệp tư nhân — nơi đang tạo ra phần lớn tăng trưởng và việc làm cho nền kinh tế.

Hiện Việt Nam có khoảng 1.600 doanh nghiệp niêm yết và đăng ký giao dịch trên tổng số khoảng 1 triệu doanh nghiệp đang hoạt động. Điều đó đồng nghĩa phần lớn doanh nghiệp tư nhân vẫn đứng ngoài thị trường vốn.

Đáng chú ý, nhóm doanh nghiệp phi tài chính và phi bất động sản dù chiếm phần lớn số lượng doanh nghiệp niêm yết nhưng tỷ trọng vốn hóa vẫn còn khá hạn chế. Trên thị trường trái phiếu doanh nghiệp, phần lớn hoạt động phát hành cũng tiếp tục tập trung vào nhóm ngân hàng và bất động sản.

Nói cách khác, khu vực tạo ra nhiều việc làm và đóng góp lớn nhất cho tăng trưởng kinh tế vẫn chưa thực sự tiếp cận được dòng vốn dài hạn của thị trường.

Điểm nghẽn không chỉ là thiếu vốn, mà là thiếu doanh nghiệp đủ chuẩn hấp thụ vốn

Theo các số liệu thị trường, khu vực kinh tế tư nhân hiện đóng góp khoảng 50–55% GDP, tạo ra khoảng 84–85% việc làm và chiếm khoảng 97% tổng số doanh nghiệp của nền kinh tế.

Tuy nhiên, khả năng tiếp cận vốn trung – dài hạn của khu vực này vẫn còn hạn chế, đặc biệt với nhóm doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Dữ liệu từ IFC cho thấy khoảng trống tài chính của nhóm MSME tại Việt Nam hiện tương đương khoảng 20,76% GDP, trong khi phần nhu cầu vốn chưa được đáp ứng chiếm khoảng 75% tổng nhu cầu.

Nghịch lý của thị trường hiện nay là dòng tiền không thực sự thiếu, nhưng doanh nghiệp tư nhân vẫn khó tiếp cận vốn dài hạn.

Điểm nghẽn lớn nhất không nằm ở thanh khoản của hệ thống tài chính, mà nằm ở khả năng “đạt chuẩn” của doanh nghiệp.

Thị trường vốn có thể cung cấp nguồn tiền dài hạn. Nhưng thị trường chỉ chấp nhận những doanh nghiệp có khả năng minh bạch, quản trị và giải trình dòng tiền đủ tốt.

Nói cách khác, vấn đề của kinh tế tư nhân không đơn thuần là thiếu vốn, mà là thiếu cơ chế giúp doanh nghiệp chuyển hóa thành tài sản đầu tư đạt chuẩn đối với thị trường vốn.

Không ít doanh nghiệp vẫn tăng trưởng tốt nhưng khó huy động vốn. Lý do không hẳn nằm ở hiệu quả kinh doanh, mà ở việc họ chưa đáp ứng được các tiêu chuẩn minh bạch và quản trị mà nhà đầu tư tổ chức yêu cầu.

Sau các biến động của thị trường trái phiếu giai đoạn 2022–2023, yêu cầu của nhà đầu tư đối với minh bạch thông tin và quản trị rủi ro cũng trở nên khắt khe hơn đáng kể.

Điều này đặc biệt rõ ở nhóm doanh nghiệp công nghệ và đổi mới sáng tạo, nơi tài sản chủ yếu là dữ liệu và tài sản trí tuệ thay vì tài sản hữu hình. Trong khi đó, nhà đầu tư tổ chức ngày càng đòi hỏi cao hơn về minh bạch tài chính và khả năng tạo dòng tiền.

Theo ông Nguyễn Đức Thông, quá trình tiếp cận thị trường vốn cũng đồng thời là quá trình doanh nghiệp phải nâng chuẩn quản trị và minh bạch thông tin để đáp ứng yêu cầu của nhà đầu tư.

Đây cũng là khác biệt căn bản giữa vốn tín dụng và vốn thị trường. Nếu tín dụng ngân hàng chủ yếu dựa trên tài sản bảo đảm và lịch sử tín dụng, thì thị trường vốn lại đánh giá doanh nghiệp dựa trên triển vọng tăng trưởng, chất lượng quản trị và khả năng tạo dòng tiền trong tương lai.

Năm 2025, SSI tham gia khoảng 7 thương vụ huy động vốn cổ phần (ECM) với tổng quy mô khoảng 1,3 tỷ USD, cùng 6 thương vụ huy động vốn nợ (DCM) có quy mô tương tự.

Vai trò của công ty chứng khoán đang thay đổi cùng cấu trúc thị trường vốn

Trong bối cảnh niềm tin của nhà đầu tư trở nên nhạy cảm hơn sau các biến động của thị trường, hoạt động của các công ty chứng khoán cũng đang mở rộng ra ngoài chức năng môi giới truyền thống.

Nếu trước đây hoạt động của các công ty chứng khoán chủ yếu gắn với giao dịch, thì hiện nay vai trò lớn hơn nằm ở khả năng tổ chức dòng vốn cho doanh nghiệp.

Nhiều doanh nghiệp không thiếu nhu cầu huy động vốn, nhưng thiếu khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn của thị trường vốn về minh bạch, quản trị và cấu trúc sản phẩm.

Trong khi ngân hàng thường đánh giá doanh nghiệp dựa nhiều vào tài sản bảo đảm, thì thị trường vốn lại đòi hỏi khả năng minh bạch, quản trị và tạo dòng tiền trong dài hạn. Khoảng cách giữa hai hệ tiêu chuẩn đó chính là nơi vai trò của công ty chứng khoán trở nên quan trọng hơn.

Trong cấu trúc thị trường hiện nay, công ty chứng khoán không còn chỉ là trung gian giao dịch, mà tham gia ngày càng sâu hơn vào quá trình chuẩn hóa doanh nghiệp, cấu trúc phương án huy động vốn và kết nối với dòng tiền dài hạn. Sự dịch chuyển này cũng thể hiện rõ hơn ở các hoạt động tư vấn huy động vốn trên thị trường.

Theo ông Nguyễn Đức Thông, thực tế trong năm 2025, SSI tham gia khoảng 7 thương vụ huy động vốn cổ phần (ECM) với tổng quy mô khoảng 1,3 tỷ USD, cùng 6 thương vụ huy động vốn nợ (DCM) có quy mô tương tự. Các thương vụ trải từ IPO, phát hành cổ phiếu đến tư vấn phát hành trái phiếu doanh nghiệp.

Tuy nhiên, điều đáng chú ý không chỉ nằm ở số lượng thương vụ, mà ở việc vai trò của công ty chứng khoán đang dịch chuyển từ “môi giới giao dịch” sang hỗ trợ doanh nghiệp nâng khả năng hấp thụ vốn.

Trong bối cảnh thị trường Việt Nam đứng trước triển vọng nâng hạng và dòng vốn tổ chức quốc tế được kỳ vọng mở rộng hơn trong những năm tới, yêu cầu về minh bạch và chuẩn hóa doanh nghiệp nhiều khả năng sẽ tiếp tục gia tăng.

Khi khu vực tư nhân ngày càng trở thành động lực chính của tăng trưởng, câu chuyện của thị trường vốn có thể sẽ không còn nằm ở việc thị trường tăng bao nhiêu điểm hay thanh khoản đạt bao nhiêu tỷ USD mỗi phiên.

Quan trọng hơn là liệu hệ thống tài chính có đủ khả năng giúp những doanh nghiệp đang tạo ra phần lớn GDP và việc làm đáp ứng chuẩn của thị trường vốn để hấp thụ dòng tiền dài hạn hay không.

Cuối cùng, điều quyết định hiệu quả của thị trường vốn có thể sẽ không chỉ là quy mô dòng tiền, mà là khả năng đưa dòng vốn đó tới những doanh nghiệp đủ chuẩn để hấp thụ và tạo ra tăng trưởng dài hạn.