Tiết kiệm điện: Từ giải pháp ứng phó thành chiến lược bảo đảm an ninh năng lượng

Tiết kiệm điện không còn là giải pháp mang tính tình thế mà đang trở thành một trụ cột chiến lược để bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.

Áp lực cung ứng điện ngày càng lớn

Những kỷ lục mới về công suất và sản lượng điện liên tiếp được thiết lập ngay từ cuối tháng 5 cho thấy áp lực ngày càng lớn đối với hệ thống điện quốc gia. Theo ông Đặng Hải Dũng, Phó Cục trưởng Cục Đổi mới sáng tạo, Chuyển đổi xanh và Khuyến công (Bộ Công Thương), công suất cực đại của hệ thống điện thời gian gần đây đã vượt 58.000 MW, trong khi sản lượng điện có những ngày đạt trên 1 tỷ kWh.

Mức tiêu thụ điện tăng mạnh phản ánh đà phục hồi và phát triển của nền kinh tế. Nhu cầu điện năng cho sản xuất, kinh doanh và các hoạt động kinh tế - xã hội luôn có mối quan hệ chặt chẽ với tốc độ tăng trưởng kinh tế. Khi mục tiêu tăng trưởng được đặt ở mức cao hơn, nhu cầu năng lượng cũng sẽ gia tăng tương ứng.

Tuy nhiên, bài toán bảo đảm cung ứng điện đang phải đối mặt với nhiều thách thức. Bất ổn địa chính trị trên thế giới có thể tác động mạnh đến chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu, kéo theo biến động về giá than, dầu khí và các loại nhiên liệu đầu vào cho sản xuất điện. Những đứt gãy trong chuỗi cung ứng có thể làm gia tăng đáng kể chi phí năng lượng, ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động sản xuất kinh doanh cũng như sức cạnh tranh của nền kinh tế.

Cùng với đó, biến đổi khí hậu ngày càng khó lường đang làm gia tăng rủi ro đối với nguồn cung điện. Nguy cơ xuất hiện El Nino trong những tháng tới có thể ảnh hưởng đến khả năng phát điện của các nhà máy thủy điện, trong khi nhu cầu sử dụng điện cho làm mát, sản xuất và sinh hoạt tiếp tục tăng cao.

Một thách thức khác đến từ quá trình chuyển dịch năng lượng. Việc gia tăng tỷ trọng năng lượng tái tạo là xu thế tất yếu nhằm giảm phát thải và đáp ứng các yêu cầu mới từ các thị trường xuất khẩu lớn như Liên minh châu Âu với các cơ chế như CBAM hay Thỏa thuận xanh châu Âu (Green Deal). Tuy nhiên, nguồn điện tái tạo phụ thuộc nhiều vào điều kiện thời tiết, khiến công tác dự báo và vận hành hệ thống điện trở nên phức tạp hơn.

Trong khi đó, yêu cầu đẩy nhanh tiến độ đầu tư nguồn điện và lưới điện để đáp ứng nhu cầu tăng trưởng cũng đặt ra áp lực lớn đối với công tác giải phóng mặt bằng, thủ tục đầu tư và tổ chức thực hiện các dự án năng lượng.

Tiết kiệm điện trở thành yêu cầu chiến lược

Trước những thách thức nêu trên, sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả đang được xác định là một trong những trụ cột quan trọng của chính sách năng lượng quốc gia.

Theo ông Đặng Hải Dũng, tiết kiệm năng lượng và tiết kiệm điện hiện không chỉ là giải pháp để giảm áp lực cung ứng điện mà đã trở thành một chiến lược dài hạn nhằm bảo đảm an ninh năng lượng và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Định hướng này được thể hiện rõ trong Nghị quyết số 70-NQ/TW của Bộ Chính trị về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Trong nghị quyết, yêu cầu tiết kiệm năng lượng và sử dụng điện hiệu quả được nhấn mạnh nhiều lần với mục tiêu tiết kiệm từ 8-10% tổng tiêu thụ năng lượng cuối cùng so với kịch bản phát triển bình thường.

Bên cạnh đó, Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả sau khi được sửa đổi cũng đã chuyển từ cách tiếp cận chủ yếu mang tính khuyến khích sang tăng cường trách nhiệm quản lý và thực thi. Các cơ quan nhà nước, doanh nghiệp và các đơn vị sử dụng năng lượng lớn được yêu cầu xây dựng kế hoạch, chỉ tiêu và định mức tiêu hao năng lượng cụ thể.

Theo đại diện Bộ Công Thương, trong thời gian tới, hệ thống tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật về sử dụng năng lượng sẽ tiếp tục được nâng cao nhằm đáp ứng các yêu cầu mới của thị trường quốc tế. Điều này không chỉ góp phần giảm phát thải mà còn giúp doanh nghiệp duy trì khả năng tiếp cận các thị trường xuất khẩu đang ngày càng siết chặt các tiêu chí xanh và phát triển bền vững.

Hỗ trợ doanh nghiệp chuyển đổi công nghệ

Một trong những rào cản lớn đối với tiết kiệm năng lượng hiện nay là chi phí đầu tư ban đầu cho đổi mới công nghệ.

Theo ông Đặng Hải Dũng, sau khoảng 15 năm thực hiện Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, nhiều doanh nghiệp đã nhận thức rõ lợi ích của việc giảm tiêu hao năng lượng và giảm phát thải trong sản xuất. Tuy nhiên, việc thay thế dây chuyền công nghệ cũ bằng công nghệ hiện đại đòi hỏi nguồn vốn đáng kể, trong khi không phải doanh nghiệp nào cũng đủ điều kiện tiếp cận nguồn tài chính phù hợp.

Để tháo gỡ khó khăn này, khuôn khổ pháp lý mới đã mở rộng các cơ chế hỗ trợ thông qua tín dụng xanh, trái phiếu xanh và nhiều công cụ tài chính khác. Đồng thời, Bộ Công Thương đang phối hợp với Bộ Tài chính xây dựng Quỹ sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả nhằm tạo thêm nguồn lực hỗ trợ doanh nghiệp đổi mới công nghệ và nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng.

Cùng với đó, các chương trình kiểm toán năng lượng, mạng lưới chuyên gia quản lý năng lượng, mạng lưới tư vấn năng lượng và mô hình công ty dịch vụ năng lượng (ESCO) cũng đang được thúc đẩy nhằm hỗ trợ doanh nghiệp nhận diện tiềm năng tiết kiệm, tiếp cận giải pháp công nghệ và huy động nguồn lực đầu tư.

Đặc biệt, sự phát triển của công nghệ số, trí tuệ nhân tạo (AI) và các công cụ quản lý năng lượng thông minh được kỳ vọng sẽ mở ra dư địa lớn cho việc tối ưu hóa tiêu thụ năng lượng trong sản xuất và vận hành hệ thống điện.

Trong bối cảnh Việt Nam ngày càng hội nhập sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu, tiết kiệm năng lượng không chỉ nhằm giảm chi phí hay bảo đảm đủ điện cho sản xuất và sinh hoạt. Đây còn là điều kiện quan trọng để nâng cao sức cạnh tranh của nền kinh tế, đáp ứng các yêu cầu xanh hóa thương mại quốc tế và củng cố nền tảng an ninh năng lượng quốc gia trong dài hạn.