 |
| Tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước giai đoạn mới không chỉ là sắp xếp, cổ phần hóa hay giảm số lượng doanh nghiệp, mà phải tập trung nguồn lực vào các ngành, lĩnh vực then chốt. |
Gắn tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước với nâng cao hiệu quả sử dụng vốn
Theo các chuyên gia và cơ quan quản lý, trọng tâm của tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước giai đoạn mới không chỉ là sắp xếp, cổ phần hóa hay giảm số lượng doanh nghiệp, mà phải tập trung nguồn lực vào các ngành, lĩnh vực then chốt, xử lý dứt điểm các doanh nghiệp hoạt động kém hiệu quả, đồng thời tăng cường phân cấp, trao quyền tự chủ để doanh nghiệp nhà nước thực sự phát huy vai trò dẫn dắt nền kinh tế.
Phát biểu tại Hội thảo “Tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước: Từ sắp xếp nguồn lực đến dẫn dắt tăng trưởng” do Báo Tiền Phong tổ chức ngày 21/7, bà Đoàn Thị Kim Dung, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược và Chính sách kinh tế - tài chính (Bộ Tài chính) cho biết, Viện được Bộ Tài chính giao chủ trì xây dựng Đề án phát triển kinh tế nhà nước, làm cơ sở tham mưu để Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 79-NQ/TW về phát triển kinh tế nhà nước.
Theo bà Đoàn Thị Kim Dung, đây là lần đầu tiên có một nghị quyết chuyên đề làm rõ nội hàm và phạm vi của kinh tế nhà nước, trong đó doanh nghiệp nhà nước được xác định là lực lượng nòng cốt, giữ vai trò tiên phong và dẫn dắt.
Từ quan điểm đó, việc cơ cấu lại doanh nghiệp nhà nước không chỉ đơn thuần là giảm số lượng doanh nghiệp hoặc thực hiện cổ phần hóa một cách cơ học, mà phải được nhìn nhận là quá trình xác định đúng vai trò của doanh nghiệp nhà nước trong tổng thể nền kinh tế nhà nước.
 |
| Bà Đoàn Thị Kim Dung, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược và Chính sách kinh tế - tài chính (Bộ Tài chính). |
Theo bà Dung, mục tiêu cốt lõi của quá trình tái cơ cấu là tập trung nguồn lực vào các ngành, lĩnh vực then chốt, đồng thời xử lý dứt điểm những doanh nghiệp hoạt động kém hiệu quả.
Để thực hiện mục tiêu này, cần tránh tình trạng sở hữu dàn trải bởi điều đó dễ làm lẫn lộn giữa mục tiêu kinh doanh với nhiệm vụ công ích, làm giảm kỷ luật tài chính và gia tăng rủi ro cho ngân sách nhà nước.
Bà Đoàn Thị Kim Dung cũng cho rằng, Nhà nước chỉ nên trực tiếp sở hữu doanh nghiệp ở những lĩnh vực thực sự cần thiết. Đối với những lĩnh vực mà thị trường có thể đảm nhận hiệu quả thì nên sử dụng các công cụ điều tiết như đặt hàng, đấu thầu hoặc hợp tác công - tư.
Chia sẻ kinh nghiệm quốc tế, bà Dung cho biết, đối với Trung Quốc, quá trình cải cách tập trung củng cố các doanh nghiệp nhà nước chiến lược, phân loại rõ chức năng, tập trung quyền chủ sở hữu, phát triển các tập đoàn lớn và xử lý các doanh nghiệp nhỏ, yếu kém. Bài học rút ra là cần xác định rõ phạm vi các lĩnh vực chiến lược và kiểm soát hoạt động đầu tư ngoài ngành.
Đối với Singapore và Malaysia, mô hình tổ chức đầu tư được xây dựng theo hướng chuyên nghiệp, quản lý dựa trên hiệu quả của toàn bộ danh mục đầu tư thay vì từng doanh nghiệp riêng lẻ. Đồng thời, cơ quan đại diện chủ sở hữu được chuyên nghiệp hóa và giảm dần kỳ vọng hỗ trợ của Nhà nước trước khi thực hiện bán vốn.
Trong khi đó, New Zealand, Australia, Thụy Điển và Na Uy lựa chọn mô hình tách bạch rõ nhiệm vụ công với mục tiêu kinh doanh. Hội đồng quản trị được trao quyền rõ ràng; doanh nghiệp cạnh tranh bình đẳng với khu vực tư nhân và được đánh giá theo từng mục tiêu cụ thể.
Đối với các nước Đông Âu, quá trình tư nhân hóa gắn với chuyển đổi nền kinh tế luôn đi kèm việc kiểm toán, định giá tài sản và hoàn thiện khung pháp lý trước khi bán vốn nhằm bảo vệ tài sản nhà nước.
Từ những kinh nghiệm trên, Viện Chiến lược và Chính sách kinh tế - tài chính đề xuất sáu nhóm giải pháp đối với Việt Nam, gồm: xác định rõ mục tiêu sở hữu trước khi quyết định tỷ lệ vốn nhà nước nắm giữ; tiếp tục tách bạch chức năng quản lý nhà nước với chức năng đại diện chủ sở hữu; thực hiện kiểm toán, định giá tài sản đầy đủ trước khi thay đổi chủ sở hữu; duy trì kỷ luật tài chính nghiêm ngặt đối với doanh nghiệp nhà nước; không sáp nhập các doanh nghiệp yếu kém chỉ để che giấu thua lỗ. Đồng thời xây dựng chính sách hỗ trợ người lao động và bảo đảm dịch vụ công theo cơ chế độc lập, không phụ thuộc vào việc duy trì các doanh nghiệp không còn khả năng phục hồi.
Tăng quyền tự chủ, tháo gỡ điểm nghẽn để doanh nghiệp nhà nước phát huy vai trò dẫn dắt
Ở góc độ cơ quan quản lý, ông Nguyễn Tuấn Linh, đại diện Cục Phát triển doanh nghiệp nhà nước (Bộ Tài chính) cho biết doanh nghiệp nhà nước tiếp tục giữ vai trò nòng cốt của kinh tế nhà nước, là lực lượng dẫn dắt trong nhiều lĩnh vực quan trọng và góp phần ổn định kinh tế vĩ mô.
Sau hơn ba thập kỷ sắp xếp, đổi mới, số lượng doanh nghiệp nhà nước đã giảm từ hơn 12.000 doanh nghiệp vào đầu những năm 1990 xuống còn 695 doanh nghiệp vào cuối năm 2025. Trong đó có 497 doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn và 198 doanh nghiệp do Nhà nước nắm cổ phần chi phối.
Đến cuối năm 2025, tổng tài sản của khu vực doanh nghiệp nhà nước đạt khoảng 4,5 triệu tỷ đồng; doanh thu gần 2,9 triệu tỷ đồng; đóng góp ngân sách khoảng 390.000 tỷ đồng, tăng đáng kể so với năm 2021.
 |
| Ông Nguyễn Tuấn Linh, đại diện Cục Phát triển doanh nghiệp nhà nước (Bộ Tài chính) |
Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, theo ông Nguyễn Tuấn Linh, quá trình cơ cấu lại doanh nghiệp nhà nước vẫn còn nhiều hạn chế. Hiệu quả hoạt động của nhiều doanh nghiệp chưa tương xứng với nguồn lực được giao; mô hình quản trị chậm đổi mới; năng lực đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số còn hạn chế.
Đáng chú ý, tiến độ cổ phần hóa và thoái vốn trong giai đoạn 2021-2025 chưa đạt mục tiêu đề ra. Theo ông Nguyễn Tuấn Linh, nguyên nhân chủ yếu là cơ chế phân cấp chưa đủ mạnh, thủ tục đầu tư còn phức tạp, công tác chuẩn bị cổ phần hóa chưa hiệu quả, cùng với tâm lý né tránh trách nhiệm của một bộ phận người đứng đầu doanh nghiệp và cơ quan đại diện chủ sở hữu.
Bước sang giai đoạn 2026-2030, việc tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước sẽ được triển khai theo các định hướng mới của Nghị quyết số 79-NQ/TW của Bộ Chính trị, Kết luận số 18-KL/TW ngày 2/4/2026 Hội nghị lần thứ hai Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội, tài chính quốc gia và vay, trả nợ công, đầu tư công trung hạn 5 năm 2026 - 2030 gắn với thực hiện mục tiêu phấn đấu tăng trưởng 2 con số và Luật Quản lý và Đầu tư vốn nhà nước tại doanh nghiệp số 68/2025/QH15.
Theo đó, trọng tâm là tăng cường phân cấp, trao quyền tự chủ cho doanh nghiệp; tiếp tục tách bạch chức năng quản lý nhà nước với chức năng đại diện chủ sở hữu; đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính; phát huy nguồn lực của các tập đoàn, tổng công ty nhà nước trong triển khai các dự án trọng điểm; đồng thời đổi mới cơ chế cổ phần hóa, thoái vốn theo hướng linh hoạt, gắn với nâng cao hiệu quả quản trị và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.
Theo các chuyên gia, việc triển khai đồng bộ các giải pháp về hoàn thiện thể chế, đổi mới quản trị, tập trung nguồn lực vào lĩnh vực then chốt và tăng quyền tự chủ cho doanh nghiệp sẽ tạo nền tảng để khu vực doanh nghiệp nhà nước phát huy tốt hơn vai trò nòng cốt, dẫn dắt trong phát triển kinh tế nhà nước theo tinh thần Nghị quyết số 79-NQ/TW.
