Tận dụng AI để nâng “phần Việt” trong chuỗi cung ứng của doanh nghiệp

Cần dịch chuyển dần khỏi tư duy “xuất khẩu được bao nhiêu” sang “nền kinh tế giữ lại được bao nhiêu giá trị". Ảnh AI minh họa.

Xuất khẩu lớn, giá trị giữ lại còn mỏng

Thống kê của Bộ Tài chính, 9 tháng năm 2026, GDP Việt Nam tăng 9,01%, xuất khẩu hàng hóa tăng 24,5% so với cùng kỳ. Những con số cho thấy sức bật đáng kể của nền kinh tế trong bối cảnh thương mại toàn cầu nhiều biến động. Tuy nhiên, khu vực FDI, kể cả dầu thô, chiếm tới 80,7% kim ngạch xuất khẩu, đặt ra yêu cầu nhìn sâu hơn vào chất lượng của tăng trưởng xuất khẩu.

Tại Hội thảo quốc tế về Hội nhập kinh tế và khả năng chống chịu của doanh nghiệp diễn ra mới đây, PGS.TS Nguyễn Trúc Lê, Hiệu trưởng Trường Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội, đặt vấn đề cốt lõi là Việt Nam hội nhập ra sao để xây dựng được lực lượng doanh nghiệp trong nước mạnh hơn. Câu hỏi này càng đáng chú ý khi nền kinh tế hướng tới tốc độ tăng trưởng 2 con số.

Thực tế, quy mô xuất khẩu lớn chưa đồng nghĩa toàn bộ giá trị tạo ra được giữ lại trong nền kinh tế. Báo cáo FDI Qualities Review of Viet Nam 2026 của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) cho thấy khoảng 48% giá trị xuất khẩu gộp của Việt Nam là giá trị gia tăng nước ngoài. Nhiều ngành xuất khẩu chủ lực vẫn phụ thuộc đáng kể vào linh kiện, nguyên liệu, thiết bị nhập khẩu.

World Bank cũng chỉ ra một diễn biến đáng suy nghĩ là tỷ lệ doanh nghiệp nội địa Việt Nam tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu giảm từ 35% năm 2009 xuống 18% năm 2023. Trong khi doanh nghiệp FDI chi phối hoạt động xuất khẩu, nhiều doanh nghiệp Việt vẫn đứng ở khoảng cách khá xa với các mạng lưới sản xuất quốc tế đang hoạt động ngay trong nước.

Điều đó đặt ra yêu cầu mới đối với mục tiêu tăng trưởng 2 con số. Tăng thêm sản lượng vẫn quan trọng, song Việt Nam cần giữ lại nhiều giá trị hơn trong mỗi sản phẩm xuất khẩu. Một chiếc điện thoại, thiết bị điện tử hay máy móc được xuất đi sẽ đóng góp nhiều hơn cho nền kinh tế nếu doanh nghiệp Việt cung cấp được linh kiện, phần mềm, thiết kế, logistics, dịch vụ kỹ thuật, công nghệ đi kèm.

OECD nhận định mô hình FDI dựa nhiều vào lắp ráp, sản xuất giá trị gia tăng thấp đang dần chạm giới hạn trong vai trò thúc đẩy năng suất. Áp lực thương mại, quy tắc xuất xứ, truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn bền vững ngày càng cao cũng khiến lợi thế lao động giá thấp khó tiếp tục là tấm vé đủ sức bảo đảm vị trí của Việt Nam trong chuỗi cung ứng.

Thách thức ấy đồng thời mở ra cơ hội tái định vị. Dòng vốn đầu tư mới đang hướng mạnh hơn tới công nghệ số, năng lượng sạch, sản xuất xanh, trung tâm dữ liệu, bán dẫn. OECD ghi nhận khoảng một nửa vốn FDI greenfield tại Việt Nam giai đoạn 2020-2025 hướng vào các lĩnh vực xanh hoặc số. Đây là cơ hội để nền kinh tế chuyển sang những công đoạn có hàm lượng tri thức cao hơn.

Chính phủ cũng đang đặt yêu cầu rõ hơn đối với chất lượng dòng vốn này. Tại cuộc gặp doanh nghiệp Trung Quốc cuối tháng 8, Thủ tướng Lê Minh Hưng đề nghị nhà đầu tư tăng hoạt động R&D, chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân lực, liên kết doanh nghiệp Việt Nam, nâng tỷ lệ nội địa hóa, hướng dự án vào công nghệ, giá trị gia tăng cao, tiêu chuẩn xanh cùng khả năng lan tỏa lớn hơn.

Đích đến, theo đó, cần dịch chuyển dần khỏi tư duy “xuất khẩu được bao nhiêu” sang “nền kinh tế giữ lại được bao nhiêu giá trị”. Khi phần giá trị nội địa tăng lên, cùng một quy mô xuất khẩu có thể tạo đóng góp lớn hơn cho GDP, thu nhập người lao động, lợi nhuận doanh nghiệp, nguồn thu ngân sách, năng lực công nghệ của nền kinh tế.

AI, chuyển đổi xanh mở đường nâng giá trị nội địa

Muốn bước sâu hơn vào chuỗi cung ứng, doanh nghiệp Việt phải vượt qua khoảng cách về năng suất, chất lượng, tiêu chuẩn, khả năng giao hàng, quản trị dữ liệu. Đây chính là nơi AI, chuyển đổi số, đổi mới xanh có thể tạo ra sự thay đổi đáng kể, nhất là với doanh nghiệp nhỏ, vừa vốn khó cạnh tranh bằng quy mô vốn hay nhân lực.

AI đang mở ra khả năng tạo nhiều giá trị hơn trên cùng một đơn vị nguồn lực. Trong sản xuất, dữ liệu kết hợp AI có thể hỗ trợ dự báo nhu cầu, tối ưu tồn kho, phát hiện sản phẩm lỗi, dự báo thời gian bảo trì máy móc, giảm tiêu hao nguyên liệu. Trong quản trị, công nghệ giúp tự động hóa nhiều khâu lặp lại, hỗ trợ phân tích thị trường, chăm sóc khách hàng, ra quyết định nhanh hơn.

Tốc độ ứng dụng tại Việt Nam đang tăng khá nhanh. Báo cáo “Khai phá tiềm năng AI Việt Nam 2026” cho thấy khoảng 26% doanh nghiệp, tương đương gần 245.000 đơn vị, đã sử dụng AI. Trong nhóm ứng dụng công nghệ này, 72% ghi nhận năng suất được cải thiện, 64% ghi nhận doanh thu tăng với mức trung bình khoảng 15%.

Ứng dụng AI và chuyển đổi xanh để nâng cao giá trị nội địa.

Khoảng cách lớn lại nằm giữa “dùng AI” với “tái cấu trúc doanh nghiệp bằng AI”. Khoảng 61% doanh nghiệp sử dụng công nghệ vẫn dừng ở mức tìm hiểu, thử nghiệm, trong khi tỷ lệ đã tích hợp AI vào quy trình nghiệp vụ, hoạt động vận hành mới đạt 8%. Nếu AI mới được dùng để viết nội dung, dịch tài liệu hoặc hỗ trợ tác vụ đơn lẻ, tác động lên năng suất tổng thể sẽ còn hạn chế.

TS. Trần Hậu Ngọc, Phó Chủ tịch Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia, từng lưu ý sự phát triển nhanh của AI, dữ liệu lớn, công nghệ số đang tạo cơ hội nâng năng suất, đồng thời khiến khoảng cách giữa nhóm doanh nghiệp biết đổi mới với nhóm chậm đổi mới ngày càng lớn. Công nghệ theo cách nhìn này đang trở thành yếu tố phân hóa năng lực cạnh tranh.

“Tiết kiệm năng lượng, giảm tiêu hao nguyên liệu, quản lý chất thải, kiểm soát phát thải trước hết giúp doanh nghiệp hạ chi phí. Ở cấp độ cao hơn, đây đang trở thành điều kiện để hàng hóa bước vào những chuỗi cung ứng áp dụng yêu cầu ngày càng nghiêm ngặt về carbon, truy xuất nguồn gốc, môi trường, trách nhiệm xã hội”, TS. Trần Hậu Ngọc nhấn mạnh.

Các chuyên gia cũng nhấn mạnh tác động cộng hưởng giữa công nghệ số với đổi mới xanh. Với doanh nghiệp nhỏ, vừa, doanh nghiệp gia đình, những công cụ số có chi phí phù hợp kết hợp giải pháp tiết kiệm năng lượng có thể cải thiện năng suất, giảm chi phí vận hành, tăng khả năng duy trì hoạt động khi chuỗi cung ứng gặp gián đoạn.

PGS.TS Marcellin Yovogan, Trường Đại học Sofia, Bulgaria, qua phân tích dữ liệu tài chính của nhiều tập đoàn toàn cầu giai đoạn 2015-2025, cho rằng quản lý chuỗi cung ứng hiệu quả kết hợp công nghệ hiện đại như AI tác động mạnh tới hiệu quả tài chính. Tối ưu mạng lưới đối tác, tự động hóa quy trình trở thành những yếu tố quan trọng giúp doanh nghiệp nâng năng suất, tối đa hóa giá trị.

Trong khi đó, TS. Anuj Kumar, Trường Kinh doanh Rushford, Thụy Sĩ, nhấn mạnh yêu cầu phát triển đồng thời hạ tầng, kỹ năng số, kỹ năng xanh, tài chính dài hạn, năng lực quản trị. Điều này đặc biệt quan trọng bởi doanh nghiệp khó thực hiện chuyển đổi nếu thiếu nhân lực vận hành công nghệ, nguồn vốn đầu tư hoặc hệ thống quản trị đủ sức biến công nghệ thành hiệu quả kinh doanh.

Tăng trưởng 2 con số cần một nền năng suất mới

Ở cấp độ nền kinh tế, yêu cầu ấy gắn trực tiếp với mục tiêu tăng trưởng 2 con số. Thủ tướng Lê Minh Hưng cuối tháng 9 nhấn mạnh các động lực truyền thống như đầu tư, tiêu dùng, xuất khẩu tiếp tục giữ vai trò quan trọng, song mô hình dựa nhiều vào vốn, lao động chi phí thấp khó duy trì tốc độ cao trong nhiều năm. Năng suất phải trở thành nguồn lực tăng trưởng quan trọng hơn.

Điều này cũng phù hợp với mục tiêu tới năm 2030, đóng góp của năng suất nhân tố tổng hợp vào tăng trưởng vượt 55%, kinh tế số chiếm khoảng 30% GDP. Khi dư địa gia tăng lao động dần thu hẹp, hiệu quả sử dụng vốn cần nâng lên, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số phải chuyển thành năng suất đo đếm được tại từng doanh nghiệp.

Song công nghệ tự thân chưa tạo ra năng suất. AI cần dữ liệu đủ tốt, nhân lực đủ kỹ năng, quy trình được thiết kế lại. Chuyển đổi xanh cần vốn dài hạn, tiêu chuẩn đo lường, công nghệ sản xuất phù hợp. Tham gia chuỗi cung ứng cần chất lượng ổn định, chứng nhận quốc tế, năng lực giao hàng. Ba quá trình này phải được kết nối thay cho triển khai thành những chương trình riêng rẽ.

Đối với Nhà nước, trọng tâm hỗ trợ doanh nghiệp cũng cần hướng sâu hơn vào nâng cấp năng lực nhà cung ứng. OECD khuyến nghị Việt Nam tăng hỗ trợ chứng nhận tiêu chuẩn, tiếp cận tài chính, phát triển kỹ năng, xây dựng cơ sở dữ liệu nhà cung ứng nội địa, kết nối yêu cầu mua hàng của tập đoàn FDI với doanh nghiệp Việt. Đây là những mắt xích trực tiếp giúp công nghệ chuyển thành đơn hàng.

Đối với doanh nghiệp, AI hay chuyển đổi xanh sẽ tạo giá trị lớn nhất khi gắn với một mục tiêu kinh doanh cụ thể gồm: giảm bao nhiêu chi phí, rút ngắn bao nhiêu thời gian sản xuất, giảm bao nhiêu tỷ lệ lỗi, đáp ứng thêm tiêu chuẩn nào, đủ điều kiện trở thành nhà cung cấp cấp mấy trong chuỗi toàn cầu. Công nghệ khi ấy trở thành năng lực cạnh tranh thay cho một khoản đầu tư mang tính phong trào.

Hướng tới tăng trưởng 2 con số, Việt Nam cần thêm vốn, thị trường, dự án lớn, song dư địa quan trọng hơn nằm ở khả năng tạo thêm giá trị trên mỗi đồng vốn, mỗi giờ lao động, mỗi sản phẩm xuất khẩu. AI giúp doanh nghiệp sản xuất thông minh hơn, chuyển đổi xanh giúp đáp ứng những chuẩn mực mới, liên kết chuỗi cung ứng giúp phần giá trị ấy ở lại nhiều hơn trong nền kinh tế.