Tác động của Insurtech đến mô hình phân phối bảo hiểm tại Việt Nam

Huỳnh Quốc Khiêm

Trường Đại học Ngân hàng TP.HCM

Email: khiemhq@hub.edu.vn

ĐẶT VẤN ĐỀ

Trong hai thập niên gần đây, sự phát triển nhanh chóng của công nghệ số đã làm thay đổi sâu sắc cấu trúc và phương thức vận hành của thị trường tài chính - bảo hiểm toàn cầu. Trong bối cảnh đó, InsurTech - thuật ngữ chỉ việc ứng dụng công nghệ số, dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo và nền tảng trực tuyến trong lĩnh vực bảo hiểm - nổi lên như một xu hướng quan trọng, có khả năng tái định hình chuỗi giá trị của ngành. Không chỉ dừng lại ở khâu quản lý nội bộ hay định phí, InsurTech tác động trực tiếp đến mô hình phân phối, vốn được xem là “xương sống” của thị trường bảo hiểm, đặc biệt tại các quốc gia đang phát triển. Tại Việt Nam, mô hình phân phối bảo hiểm truyền thống trong nhiều năm qua chủ yếu dựa vào đội ngũ đại lý cá nhân, kênh bancassurance (mô hình hợp tác ngân hàng và công ty bảo hiểm) và các tổ chức trung gian. Mô hình này đã góp phần thúc đẩy tăng trưởng nhanh của thị trường, song cũng bộc lộ nhiều hạn chế như chi phí cao, phụ thuộc lớn vào yếu tố con người và rủi ro bất cân xứng thông tin. Sự xuất hiện của InsurTech, với các nền tảng bán bảo hiểm trực tuyến, ứng dụng di động và hệ sinh thái số, đặt ra câu hỏi học thuật quan trọng: InsurTech đang làm thay đổi mô hình phân phối bảo hiểm tại Việt Nam theo hướng nào, mức độ tác động ra sao và liệu đây là sự thay thế hay bổ trợ cho các kênh truyền thống?

Để trả lời, nghiên cứu này phân tích tác động của InsurTech đến mô hình phân phối bảo hiểm tại Việt Nam trên cơ sở kết hợp khung lý thuyết về đổi mới công nghệ và phân tích thực trạng thị trường giai đoạn 2020-2025. Qua đó, nghiên cứu góp phần làm rõ những chuyển dịch cấu trúc đang diễn ra và đề xuất một số kiến nghị chính sách phù hợp với mục tiêu phát triển bền vững của thị trường bảo hiểm Việt Nam.

CƠ SỞ LÝ THUYẾT

InsurTech và đổi mới mô hình phân phối

Trong lý thuyết đổi mới, Christensen (1997) cho rằng công nghệ mới có thể tạo ra đổi mới đột phá, làm thay đổi cách thức cung ứng sản phẩm và dịch vụ. InsurTech, dưới góc nhìn này, không chỉ là việc số hóa các quy trình hiện hữu mà còn mở ra khả năng tái cấu trúc mối quan hệ giữa doanh nghiệp bảo hiểm, trung gian phân phối và khách hàng. InsurTech có thể làm giảm chi phí giao dịch, tăng khả năng tiếp cận thông tin và cải thiện trải nghiệm khách hàng thông qua các nền tảng số (OECD, 2017). Trong mô hình phân phối, InsurTech cho phép doanh nghiệp tiếp cận trực tiếp khách hàng cuối, từ đó làm suy giảm vai trò độc quyền thông tin của các trung gian truyền thống.

Mô hình phân phối bảo hiểm và vai trò trung gian

Theo lý thuyết kinh tế học thông tin, trung gian phân phối tồn tại nhằm giảm chi phí tìm kiếm thông tin và xử lý rủi ro cho khách hàng (Arrow, 1985). Tuy nhiên, khi công nghệ số giúp khách hàng dễ dàng tiếp cận và so sánh sản phẩm, vai trò của trung gian có thể thay đổi từ người bán sang người tư vấn hoặc quản lý quan hệ khách hàng. Trong bối cảnh các thị trường mới nổi, nơi trình độ hiểu biết tài chính còn hạn chế, trung gian phân phối vẫn giữ vai trò quan trọng trong việc giải thích sản phẩm và xây dựng niềm tin. Do đó, tác động của InsurTech đến mô hình phân phối không mang tính loại trừ hoàn toàn, mà thường diễn ra dưới dạng tái cấu trúc, kết hợp giữa kênh số và kênh truyền thống.

THỰC TRẠNG TÁC ĐỘNG CỦA INSURTECH ĐẾN MÔ HÌNH PHÂN PHỐI BẢO HIỂM TẠI VIỆT NAM

Bối cảnh phát triển InsurTech và động lực chuyển dịch mô hình phân phối

Sự phát triển của InsurTech tại Việt Nam không diễn ra trong trạng thái “đột phá công nghệ thuần túy”, mà gắn chặt với những hạn chế nội tại của mô hình phân phối bảo hiểm truyền thống. Trước năm 2020, kênh đại lý cá nhân và bancassurance đóng vai trò chủ đạo, giúp thị trường bảo hiểm tăng trưởng nhanh về quy mô. Tuy nhiên, mô hình này ngày càng bộc lộ các điểm nghẽn như chi phí phân phối cao, phụ thuộc lớn vào yếu tố con người, khó kiểm soát chất lượng tư vấn và rủi ro bất cân xứng thông tin (Bộ Tài chính, 2021-2024). Trong bối cảnh đó, InsurTech xuất hiện như một phản ứng mang tính thích nghi của thị trường trước áp lực số hóa, thay đổi hành vi tiêu dùng và yêu cầu minh bạch thông tin ngày càng cao. Đại dịch COVID-19, giai đoạn 2020-2021 càng thúc đẩy mạnh mẽ quá trình này khi các hoạt động tư vấn trực tiếp bị gián đoạn, buộc doanh nghiệp bảo hiểm và các trung gian phân phối phải tìm kiếm các kênh tiếp cận khách hàng mới dựa trên nền tảng số (Hiệp hội Bảo hiểm Việt Nam, 2023).

Sự chuyển dịch cơ cấu kênh phân phối dưới tác động của InsurTech

Sự gia tăng của InsurTech đã làm thay đổi tương quan giữa các kênh phân phối bảo hiểm tại Việt Nam theo hướng đa kênh (multi-channel) và tích hợp (omni-channel). Kênh phân phối trực tuyến, dù chưa chiếm tỷ trọng lớn, nhưng đóng vai trò ngày càng quan trọng trong việc mở rộng khả năng tiếp cận khách hàng, đặc biệt là nhóm khách hàng trẻ, có mức độ am hiểu công nghệ cao (Hiệp hội Bảo hiểm Việt Nam, 2023).

Dữ liệu cho thấy, InsurTech không thay thế hoàn toàn các kênh hiện hữu, mà làm thay đổi vai trò tương đối của từng kênh trong hệ sinh thái phân phối. Trong khi đại lý truyền thống suy giảm về tỷ trọng, các kênh số và bancassurance có xu hướng gia tăng, phản ánh sự dịch chuyển dần dần trong hành vi mua bảo hiểm của người tiêu dùng (Bảng 1).

Tác động của InsurTech đến kênh đại lý

Đối với kênh đại lý, InsurTech tạo ra áp lực buộc các đại lý phải tái định vị vai trò của mình. Khi khách hàng có thể dễ dàng tiếp cận thông tin sản phẩm, so sánh phí và quyền lợi thông qua các nền tảng số, vai trò độc quyền thông tin của đại lý bị suy giảm. Thay vào đó, giá trị gia tăng của đại lý dần chuyển từ chức năng bán hàng sang tư vấn, giải thích rủi ro và hỗ trợ khách hàng trong suốt vòng đời hợp đồng. Nhiều doanh nghiệp bảo hiểm tại Việt Nam đã triển khai các nền tảng đại lý số (digital agency), cho phép đại lý quản lý khách hàng, ký hợp đồng điện tử và chăm sóc khách hàng trực tuyến. Quá trình này góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động, đồng thời tạo ra sự phân hóa rõ nét giữa nhóm đại lý thích ứng tốt với công nghệ và nhóm bị đào thải khỏi thị trường.

InsurTech và tái cấu trúc kênh bancassurance

Trong kênh bancassurance, InsurTech thúc đẩy quá trình tích hợp bảo hiểm vào hệ sinh thái ngân hàng số. Các ứng dụng ngân hàng không chỉ đóng vai trò là kênh thanh toán, mà dần trở thành nền tảng phân phối bảo hiểm trực tiếp, cho phép khách hàng tiếp cận sản phẩm mà không cần tương tác trực tiếp với nhân viên ngân hàng. Sự tích hợp này làm thay đổi bản chất của bancassurance từ mô hình bán chéo dựa trên quan hệ cá nhân sang mô hình phân phối dựa trên dữ liệu khách hàng và hành vi tiêu dùng. Tuy nhiên, quá trình này cũng đặt ra thách thức mới về trách nhiệm tư vấn, minh bạch thông tin và bảo vệ người tiêu dùng trong môi trường số.

Thay đổi hành vi khách hàng và mức độ chấp nhận kênh phân phối số

InsurTech không chỉ tác động đến phía cung, mà còn làm thay đổi đáng kể hành vi và kỳ vọng của khách hàng. Người tiêu dùng ngày càng quen thuộc với việc tìm kiếm thông tin, so sánh sản phẩm và thực hiện giao dịch bảo hiểm trên nền tảng số.

Mặc dù, mức độ chấp nhận kênh số gia tăng (Bảng 2), dữ liệu cho thấy tư vấn trực tiếp vẫn giữ vai trò quan trọng, đặc biệt đối với các sản phẩm bảo hiểm phức tạp. Điều này củng cố nhận định rằng InsurTech tại Việt Nam đang thúc đẩy mô hình phân phối lai, kết hợp giữa công nghệ và tương tác con người.

Thách thức đặt ra

Bên cạnh những tác động tích cực, InsurTech tại Việt Nam vẫn đối mặt với nhiều hạn chế. Khung pháp lý cho phân phối bảo hiểm số chưa hoàn thiện, đặc biệt trong các vấn đề liên quan đến trách nhiệm tư vấn, lưu trữ dữ liệu và xử lý tranh chấp. Ngoài ra, khoảng cách về năng lực số giữa các nhóm dân cư và giữa các doanh nghiệp bảo hiểm cũng làm hạn chế tốc độ chuyển đổi mô hình phân phối. Những thách thức này cho thấy InsurTech chưa thể trở thành giải pháp thay thế toàn diện cho các kênh truyền thống, mà cần được đặt trong chiến lược phát triển đa kênh, có lộ trình và sự điều tiết phù hợp từ phía cơ quan quản lý.

KIẾN NGHỊ CHÍNH SÁCH VÀ QUẢN TRỊ

InsurTech không chỉ đóng vai trò như một lực lượng “phá vỡ” hoàn toàn các kênh phân phối truyền thống, mà chủ yếu thúc đẩy quá trình điều chỉnh cấu trúc và tái định vị vai trò của các chủ thể tham gia thị trường. Ở cấp độ vi mô, InsurTech làm suy giảm lợi thế thông tin của các trung gian phân phối, buộc đại lý và ngân hàng phải chuyển dịch từ chức năng bán hàng sang tư vấn và quản trị quan hệ khách hàng. Ở cấp độ vĩ mô, sự phát triển của các nền tảng phân phối số góp phần nâng cao tính minh bạch, mở rộng khả năng tiếp cận bảo hiểm và từng bước tái cấu trúc chuỗi giá trị ngành bảo hiểm. Trên cơ sở các kết quả phân tích, nghiên cứu đề xuất một số kiến nghị nhằm thúc đẩy sự phát triển bền vững của InsurTech gắn với tái cấu trúc mô hình phân phối bảo hiểm tại Việt Nam, cụ thể.

Thứ nhất, cần hoàn thiện khung pháp lý cho phân phối bảo hiểm số theo hướng theo kịp thực tiễn thị trường. Cơ quan quản lý cần làm rõ trách nhiệm tư vấn, cung cấp thông tin và bảo vệ dữ liệu cá nhân trong môi trường số, đặc biệt đối với các mô hình phân phối dựa trên nền tảng trực tuyến và thuật toán. Một khung pháp lý rõ ràng sẽ góp phần giảm thiểu tranh chấp, củng cố niềm tin của người tiêu dùng và tạo điều kiện cho đổi mới sáng tạo.

Thứ hai, việc triển khai cơ chế sandbox cho InsurTech cần được đẩy mạnh và mở rộng phạm vi thử nghiệm. Sandbox không chỉ là công cụ hỗ trợ doanh nghiệp công nghệ, mà còn là kênh để cơ quan quản lý tích lũy kinh nghiệm điều tiết các mô hình phân phối mới dựa trên dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo và nền tảng tích hợp đa dịch vụ.

Thứ ba, đối với doanh nghiệp bảo hiểm, InsurTech cần được tích hợp vào chiến lược phát triển dài hạn thay vì sử dụng như công cụ cắt giảm chi phí ngắn hạn. Doanh nghiệp nên tập trung vào xây dựng mô hình phân phối đa kênh hiệu quả, đầu tư vào đào tạo đại lý số, chuẩn hóa quy trình tư vấn và nâng cao chất lượng dịch vụ khách hàng trong toàn bộ vòng đời hợp đồng.

Thứ tư, nâng cao năng lực tài chính và kỹ năng số của người tiêu dùng là điều kiện tiên quyết để InsurTech phát huy hiệu quả. Các chương trình giáo dục tài chính, truyền thông minh bạch và phổ biến kiến thức bảo hiểm cần được triển khai đồng bộ, nhằm giúp người tiêu dùng đưa ra quyết định dựa trên hiểu biết thay vì niềm tin cảm tính.

Về dài hạn, InsurTech cần được xem như một cấu phần của chiến lược hiện đại hóa thị trường bảo hiểm, trong đó sự phối hợp giữa Nhà nước, doanh nghiệp bảo hiểm, công ty công nghệ và người tiêu dùng sẽ quyết định mức độ thành công của quá trình chuyển đổi mô hình phân phối tại Việt Nam.

Tài liệu tham khảo:

1. Arrow, K. J. (1985). The economics of agency. In J. W. Pratt & R. J. Zeckhauser (Eds.), Principals and agents: The structure of business, pp. 37-51. Harvard Business School Press.

2. Bộ Tài chính (2021-2024). Báo cáo thị trường bảo hiểm Việt Nam. Hà Nội.

3. Christensen, C. M. (1997). The innovator’s dilemma. Harvard Business School Press.

4. Hiệp hội Bảo hiểm Việt Nam (2023). Tổng quan thị trường bảo hiểm Việt Nam. Hà Nội.

5. OECD (2017). Technology and innovation in the insurance sector. OECD Publishing.