Quản lý dựa trên dữ liệu là bước đi đúng hướng của Hải quan hiện đại

Bà Nguyễn Thị Việt Nga, Phó trưởng đoàn Đại biểu Quốc hội TP. Hải Phòng

Phóng viên: Thưa đại biểu, bà đánh giá như thế nào về những điểm mới và định hướng đổi mới của dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan trình Quốc hội lần này?

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga: Tôi cơ bản thống nhất với sự cần thiết sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan và đánh giá cao nhiều nội dung đổi mới trong dự thảo trình Quốc hội.

Dự thảo Luật đã bám sát các chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước về chuyển đổi số, cải cách thủ tục hành chính, phát triển kinh tế số và hội nhập quốc tế. Việc sửa đổi lần này không chỉ đáp ứng yêu cầu thực tiễn của hoạt động xuất nhập khẩu mà còn tạo tiền đề để ngành Hải quan chuyển từ phương thức quản lý truyền thống sang mô hình quản lý thông minh, lấy dữ liệu làm nền tảng, công nghệ làm động lực và quản lý rủi ro làm phương thức chủ đạo. Đây là bước chuyển có ý nghĩa rất quan trọng đối với tiến trình hiện đại hóa hải quan.

Đặc biệt, tôi cho rằng định hướng quản lý hải quan dựa trên dữ liệu, trên mức độ tuân thủ và mức độ rủi ro; việc đẩy mạnh xử lý hồ sơ điện tử, tăng cường kết nối, chia sẻ thông tin cũng như bổ sung cơ chế quản lý hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu qua thương mại điện tử xuyên biên giới là những bước đi rất đúng hướng.

Tôi cũng đánh giá cao việc dự thảo Luật được xây dựng theo hướng đồng bộ với chủ trương chuyển đổi số quốc gia, cải cách thủ tục hành chính và xây dựng nền hành chính hiện đại. Nhiều nội dung sửa đổi không chỉ nhằm khắc phục những bất cập sau hơn 10 năm thi hành Luật Hải quan mà còn tạo nền tảng pháp lý để tái thiết kế toàn diện quy trình nghiệp vụ, xây dựng hệ thống Hải quan số, qua đó nâng cao năng lực quản lý nhà nước, tạo thuận lợi hơn cho hoạt động xuất nhập khẩu và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Phóng viên: Một trong những điểm mới nổi bật của dự thảo Luật là xây dựng mô hình quản lý hải quan dựa trên dữ liệu. Theo bà, cần tiếp tục hoàn thiện những nội dung nào để mô hình này phát huy hiệu quả cao nhất khi triển khai trong thực tiễn?

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga: Dự thảo Luật đã đặt dữ liệu ở vị trí trung tâm của hoạt động quản lý hải quan. Đây là hướng đi rất đúng, bởi trong điều kiện khối lượng hàng hóa xuất nhập khẩu ngày càng lớn, giao dịch ngày càng nhanh và chuỗi cung ứng ngày càng phức tạp thì cơ quan hải quan không thể tiếp tục quản lý hiệu quả nếu chỉ dựa vào hồ sơ doanh nghiệp xuất trình và kiểm tra trực tiếp từng lô hàng như phương thức truyền thống.

Điểm tích cực của dự thảo là đã chuyển mạnh tư duy quản lý từ tiền kiểm sang quản lý dựa trên mức độ tuân thủ và đánh giá rủi ro. Đây là xu hướng quản lý hiện đại mà nhiều quốc gia đang áp dụng, vừa giúp cơ quan Hải quan sử dụng hiệu quả nguồn lực, vừa tạo điều kiện thuận lợi hơn đối với những doanh nghiệp chấp hành tốt pháp luật.

Tôi cho rằng, để quản lý dựa trên dữ liệu một cách hiệu quả, cần xác định rõ một số nội dung như: Dữ liệu nào phải được cung cấp; chủ thể nào có trách nhiệm cung cấp; thời điểm cung cấp; tiêu chuẩn kỹ thuật của dữ liệu; cơ quan nào chịu trách nhiệm kiểm tra, cập nhật và bảo đảm tính chính xác của dữ liệu. Đồng thời, cũng nên quy định cơ chế phối hợp xử lý khi dữ liệu giữa các cơ quan chưa thống nhất nhằm bảo đảm hệ thống vận hành thông suốt.

Theo tôi, thông tin mà cơ quan nhà nước đã có thì không yêu cầu doanh nghiệp cung cấp lại, trừ trường hợp có căn cứ xác định thông tin không đầy đủ, không chính xác hoặc đã thay đổi. Đồng thời, hồ sơ điện tử hợp lệ phải có đầy đủ giá trị pháp lý và thực sự thay thế được hồ sơ giấy.

Phóng viên: Dự thảo Luật cũng đề cập việc ứng dụng dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo trong quản lý hải quan. Những quy định này sẽ mang lại những giá trị gì và cần được triển khai như thế nào để phát huy hiệu quả, thưa bà?

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga: Tôi hoàn toàn đồng tình với việc ứng dụng dữ liệu lớn, công nghệ số và trí tuệ nhân tạo trong phân tích, đánh giá và cảnh báo rủi ro. Đây là công cụ rất quan trọng để nhận diện những lô hàng, chủ thể hoặc tuyến vận chuyển có nguy cơ vi phạm cao, qua đó tập trung nguồn lực kiểm tra đúng đối tượng.

Nếu được triển khai đồng bộ cùng hệ thống dữ liệu đầy đủ và kết nối liên thông giữa các cơ quan quản lý nhà nước, việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo sẽ góp phần rút ngắn đáng kể thời gian thông quan, nâng cao chất lượng phân tích rủi ro, hạn chế kiểm tra tràn lan, qua đó vừa nâng cao hiệu quả quản lý vừa giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp. Đây cũng là mục tiêu rất đáng ghi nhận của dự thảo luật lần này.

Việc bổ sung các quy định riêng về quản lý hải quan đối với hàng hóa xuất nhập khẩu qua nền tảng thương mại điện tử là một bước tiến rất quan trọng. Ảnh: CHQ

Để các công nghệ mới phát huy tối đa hiệu quả, tôi cho rằng cần tiếp tục hoàn thiện cơ sở dữ liệu và cơ chế vận hành. Khi dữ liệu đầu vào đầy đủ, chính xác và được cập nhật thường xuyên thì hệ thống phân tích rủi ro sẽ hoạt động hiệu quả hơn, góp phần rút ngắn thời gian thông quan và nâng cao chất lượng quản lý.

Tôi cho rằng, quá trình hoàn thiện các văn bản hướng dẫn có thể quy định rõ những trường hợp áp dụng xử lý tự động, những trường hợp cần có sự xem xét của cán bộ hải quan; đồng thời bổ sung cơ chế lưu vết xử lý, giải trình và cập nhật dữ liệu để bảo đảm tính minh bạch, tăng niềm tin của doanh nghiệp khi tham gia môi trường Hải quan số.

Phóng viên: Dự thảo Luật cũng dành nhiều nội dung cho quản lý hàng hóa qua thương mại điện tử xuyên biên giới. Theo bà, những quy định mới này có ý nghĩa như thế nào đối với hoạt động xuất nhập khẩu trong thời gian tới?

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga: Tôi cho rằng việc lần đầu tiên bổ sung các quy định riêng về quản lý hải quan đối với hàng hóa xuất nhập khẩu qua nền tảng thương mại điện tử là một bước tiến rất quan trọng. Điều này cho thấy dự thảo Luật đã theo kịp xu thế phát triển của kinh tế số và thương mại điện tử xuyên biên giới, đồng thời tạo cơ sở pháp lý để quản lý hiệu quả hơn loại hình giao dịch đang tăng trưởng rất nhanh hiện nay.

Thương mại điện tử xuyên biên giới có đặc thù là số lượng đơn hàng rất lớn nhưng giá trị từng đơn hàng thường nhỏ, giao dịch diễn ra rất nhanh và có sự tham gia của nhiều chủ thể như nền tảng thương mại điện tử, người bán, doanh nghiệp vận chuyển, kho hàng, đơn vị thanh toán và người nhận.

Do đó, việc bổ sung trách nhiệm cung cấp thông tin và xác thực định danh điện tử là cần thiết. Đồng thời, cần làm rõ trách nhiệm của từng chủ thể tham gia chuỗi giao dịch, bảo đảm mỗi chủ thể thực hiện đúng chức năng, đúng phạm vi quản lý của mình.

Đối với chủ quản nền tảng, cần làm rõ phạm vi thông tin phải cung cấp, thời điểm cung cấp và trách nhiệm xác minh thông tin. Đối với doanh nghiệp vận chuyển, cần quy định rõ trách nhiệm về thông tin vận đơn, hành trình và người nhận. Đối với kho ngoại quan và địa điểm tập kết hàng hóa, cần có cơ chế kết nối dữ liệu trực tiếp với cơ quan Hải quan.

Phóng viên: Để Luật sau khi ban hành sớm đi vào cuộc sống và triển khai hiệu quả, theo bà cần chuẩn bị những điều kiện gì?

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga: Tôi tin rằng với định hướng đã được xác lập trong dự thảo, nếu quá trình triển khai được chuẩn bị đồng bộ về hạ tầng công nghệ, cơ sở dữ liệu, nguồn nhân lực và hệ thống văn bản hướng dẫn thì Luật sẽ nhanh chóng phát huy hiệu quả trong thực tiễn.

Theo tôi, cần chuẩn bị đồng bộ các điều kiện thi hành, nhất là tại các địa bàn có lưu lượng xuất nhập khẩu lớn. Quy định chuyển tiếp phải rõ ràng, xử lý cụ thể đối với những hồ sơ đang giải quyết, những dữ liệu đã hình thành trên hệ thống cũ, giá trị pháp lý của chứng từ điện tử, trách nhiệm khi hệ thống gặp sự cố cũng như phương án vận hành dự phòng.

Đặc biệt, đối với những địa phương có lưu lượng hàng hóa xuất nhập khẩu lớn như Hải Phòng, có thể nghiên cứu triển khai thí điểm mô hình kết nối dữ liệu đồng bộ giữa hải quan, doanh nghiệp, cảng biển, hãng tàu, kho bãi, doanh nghiệp vận tải và các cơ quan kiểm tra chuyên ngành. Đây sẽ là cơ sở thực tiễn quan trọng để hoàn thiện mô hình trước khi triển khai rộng trên phạm vi cả nước.

Tôi đánh giá cao việc dự thảo Luật đã quy định khá đầy đủ các điều khoản chuyển tiếp và giao Chính phủ hướng dẫn chi tiết nhiều nội dung kỹ thuật. Điều này sẽ tạo điều kiện để quá trình triển khai được linh hoạt, phù hợp với thực tiễn và hạn chế khoảng trống pháp lý khi chuyển sang mô hình quản lý mới.

Thông qua quá trình thí điểm sẽ có thêm cơ sở để đánh giá hiệu quả của mô hình mới, từ đó tiếp tục hoàn thiện chính sách, nâng cao chất lượng phục vụ doanh nghiệp và hiệu quả quản lý nhà nước.

Tôi kỳ vọng sau khi được Quốc hội thông qua, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan sẽ tạo bước chuyển mạnh trong hiện đại hóa quản lý hải quan, xây dựng môi trường thông quan minh bạch, thuận lợi và an toàn hơn, vừa tạo thuận lợi cho hoạt động xuất nhập khẩu, vừa nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, đáp ứng yêu cầu hội nhập và phát triển trong giai đoạn mới.

Phóng viên: Xin trân trọng cảm ơn đại biểu!