Sửa Luật Hải quan: Đáp ứng yêu cầu phát triển của kinh tế số

Các đại biểu thảo luận tại Tổ 14 của Quốc hội. Ảnh: VPQH

Xây dựng hải quan số hiện đại

Chiều 3/8, thảo luận tại tổ 14 của Quốc hội (đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Quảng Ninh và Đồng Tháp) về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan, nhiều đại biểu Quốc hội bày tỏ sự đồng tình với nội dung sửa đổi, đánh giá dự thảo đã bám sát yêu cầu đổi mới quản lý nhà nước, đáp ứng xu thế chuyển đổi số và hội nhập quốc tế.

Đại biểu Vũ Ngọc Lâm (Đoàn Quảng Ninh) thống nhất cao với Tờ trình của Chính phủ và Báo cáo thẩm tra của Ủy ban Tư pháp của Quốc hội, cho rằng dự thảo Luật lần này thể hiện rất rõ tinh thần triển khai Nghị quyết 57-NQ/TW về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Theo đại biểu, một điểm nổi bật của dự thảo Luật là định hướng chuyển đổi sang mô hình quản lý hải quan hiện đại, đồng thời đẩy mạnh đơn giản hóa thủ tục hành chính, giảm chi phí quản lý thông qua khai thác dữ liệu và quản lý rủi ro.

Để các quy định đi vào cuộc sống, đại biểu đề nghị Chính phủ quan tâm xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu đồng bộ, bảo đảm kết nối, chia sẻ thông tin an toàn giữa các cơ quan. Đây được xem là điều kiện tiên quyết để mô hình quản lý hải quan thông minh phát huy hiệu quả.

Đại biểu cũng đánh giá cao tinh thần phân cấp, phân quyền trong dự thảo khi Quốc hội tập trung quy định những nội dung mang tính nguyên tắc, còn các vấn đề kỹ thuật và thường xuyên thay đổi được giao Chính phủ quy định chi tiết. Đại biểu đề nghị tiếp tục rà soát kỹ để tránh chồng chéo hoặc phát sinh khoảng trống pháp lý trong quá trình tổ chức thực hiện.

Thảo luận tại tổ, đại biểu Lê Trọng Hòa (Đoàn Quảng Ninh) cho rằng, sau hơn 10 năm thi hành, Luật Hải quan đã tạo nền tảng pháp lý quan trọng cho cải cách thủ tục hành chính, hiện đại hóa công tác hải quan, tạo thuận lợi cho hoạt động xuất nhập khẩu, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh.

Tuy nhiên, trước sự phát triển nhanh của thương mại điện tử xuyên biên giới, kinh tế số, logistics, trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data) cùng yêu cầu hội nhập quốc tế, khuôn khổ pháp lý hiện hành cần tiếp tục được hoàn thiện.

Theo đại biểu, mục tiêu của lần sửa đổi này không chỉ giải quyết những khó khăn trước mắt mà còn hướng tới xây dựng hải quan hiện đại, quản trị bằng dữ liệu số, lấy quản lý rủi ro làm phương thức chủ đạo, lấy tạo thuận lợi thương mại làm động lực phát triển, đồng thời bảo đảm an ninh kinh tế và chủ quyền quốc gia.

Đại biểu nhận định đây cũng là xu hướng mà nhiều nền hải quan tiên tiến như Singapore, Hàn Quốc, Nhật Bản và Liên minh châu Âu đang áp dụng. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy quản lý dựa trên phân tích dữ liệu và đánh giá rủi ro giúp rút ngắn thời gian thông quan, giảm chi phí logistics, đồng thời nâng cao hiệu quả phòng, chống gian lận thương mại và buôn lậu.

Cân bằng tạo thuận lợi và kiểm soát rủi ro

Một nội dung khác của dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan nhận được nhiều sự quan tâm là việc bổ sung quy định về quản lý hàng hóa xuất nhập khẩu qua thương mại điện tử.

Đại biểu Trần Thị Kim Nhung (Đoàn Quảng Ninh) đánh giá cao việc bổ sung Điều 16a về kiểm tra, giám sát hải quan đối với hàng hóa xuất nhập khẩu qua nền tảng thương mại điện tử. Theo đại biểu, quy định này tạo cơ sở pháp lý quan trọng trong bối cảnh thương mại điện tử phát triển mạnh.

Tuy nhiên, do các quy định mới mang tính khung, đại biểu đề nghị tiếp tục nghiên cứu bổ sung những nguyên tắc cụ thể hơn trong Luật để làm căn cứ cho Chính phủ quy định chi tiết, nhất là việc xác định rõ trách nhiệm của các chủ thể liên quan và bảo đảm sự thống nhất với pháp luật về thương mại điện tử.

Đối với hoạt động của đại lý làm thủ tục hải quan, đại biểu cho rằng dự thảo Luật đã có bước tiến quan trọng khi tăng cường trách nhiệm pháp lý của các đại lý, góp phần chuyên nghiệp hóa hoạt động dịch vụ và nâng cao chất lượng phục vụ doanh nghiệp. Đại biểu cũng đề xuất việc ban hành các tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật đối với đại lý thủ tục hải quan cần được thực hiện công khai, minh bạch để tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng, đồng thời tăng cường hậu kiểm thay vì tiền kiểm.

Đại biểu Lê Trọng Hòa (Đoàn Quảng Ninh) thảo luận tại Tổ. Ảnh: VPQH

Đại biểu Nguyễn Thị Thu Hà (Đoàn Quảng Ninh) cũng đánh giá cao việc lấy cải cách thủ tục hành chính và chuyển đổi số làm trọng tâm trong dự thảo Luật. Theo đại biểu, cùng với việc mở rộng hải quan điện tử, cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống dữ liệu dùng chung, tăng cường kết nối giữa cơ quan hải quan với các nền tảng thương mại điện tử, doanh nghiệp logistics, doanh nghiệp chuyển phát nhanh và cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư để phục vụ định danh điện tử và nâng cao hiệu quả quản lý.

Đại biểu đề nghị nghiên cứu mở rộng hình thức giám sát tuyến đường vận chuyển bằng công nghệ định vị GPS thay vì chỉ áp dụng phương thức quản lý truyền thống. Qua đó, vừa tạo thuận lợi cho doanh nghiệp, vừa nâng cao hiệu quả giám sát hàng hóa.

Đối với công tác đấu tranh phòng, chống buôn lậu, đại biểu Lê Trọng Hòa đề nghị tiếp tục hoàn thiện quy định về thẩm quyền của cơ quan hải quan và cơ chế phối hợp với các lực lượng chức năng để xử lý kịp thời các vụ việc phát sinh ngay từ hiện trường.

Theo đại biểu, mục tiêu cao nhất của Luật Hải quan không phải là tăng thêm thủ tục kiểm tra hay chỉ đơn thuần rút ngắn thời gian thông quan, mà là thiết lập sự cân bằng giữa hai yêu cầu: tạo thuận lợi tối đa cho hoạt động xuất nhập khẩu hợp pháp và kiểm soát chặt chẽ các hành vi buôn lậu, gian lận thương mại, trốn thuế, vận chuyển trái phép hàng hóa, ma túy và các mặt hàng ảnh hưởng đến quốc phòng, an ninh cũng như sức khỏe cộng đồng.

Các ý kiến tại Tổ cho thấy sự đồng thuận cao đối với định hướng sửa đổi Luật Hải quan, đồng thời kiến nghị tiếp tục hoàn thiện các quy định về chuyển đổi số, quản lý thương mại điện tử, xây dựng cơ sở dữ liệu đồng bộ, phân cấp, phân quyền hợp lý và tăng cường cơ chế phối hợp trong phòng, chống buôn lậu. Đây được kỳ vọng sẽ là nền tảng pháp lý quan trọng để xây dựng nền hải quan hiện đại, minh bạch, tạo thuận lợi cho thương mại, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới.