Phát triển chế biến thủy sản theo hướng hiện đại, bền vững

Phát triển chế biến thủy sản theo hướng hiện đại, bền vững.

Nhiều năm qua, thủy sản luôn giữ vai trò là ngành kinh tế mũi nhọn, đóng góp quan trọng vào tăng trưởng xuất khẩu, tạo sinh kế cho hàng triệu lao động và thúc đẩy phát triển kinh tế biển. Với các mặt hàng chủ lực như tôm, cá tra, cá ngừ và hải sản chế biến, Việt Nam hiện nằm trong nhóm quốc gia xuất khẩu thủy sản hàng đầu thế giới.

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, năm 2025, sản lượng thủy sản cả nước đạt gần 10 triệu tấn, kim ngạch xuất khẩu khoảng 11,3 tỷ USD, đưa Việt Nam đứng thứ tư thế giới về sản lượng và thứ ba về giá trị xuất khẩu thủy sản. Ngành hiện tạo sinh kế cho hơn 4 triệu lao động, đồng thời giữ vai trò quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế biển gắn với bảo đảm chủ quyền quốc gia trên biển.

Tuy nhiên, quá trình hội nhập sâu rộng cũng đặt ngành thủy sản trước nhiều thách thức lớn. Các thị trường nhập khẩu chủ lực như Mỹ và châu Âu liên tục siết chặt quy định về môi trường, lao động và truy xuất nguồn gốc. Điều này buộc doanh nghiệp phải thay đổi mô hình sản xuất theo hướng xanh và bền vững nếu muốn duy trì thị phần xuất khẩu.

Theo ông Nguyễn Hoài Nam, Tổng Thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), ngành Thuỷ sản vẫn còn nhiều dư địa tăng trưởng trong năm 2026 nếu tận dụng tốt đà phục hồi thị trường và tháo gỡ hiệu quả các rào cản thương mại. Tuy nhiên, áp lực từ xu hướng tiêu dùng xanh đang đòi hỏi doanh nghiệp tăng tốc đầu tư công nghệ, nâng cao chất lượng chế biến và xây dựng chuỗi cung ứng minh bạch.

Bên cạnh áp lực từ thị trường xuất khẩu, nguồn lợi thủy sản ven bờ đang có dấu hiệu suy giảm do khai thác quá mức. Tại nhiều địa phương, công nghệ khai thác còn lạc hậu, thiếu gắn kết với bảo vệ hệ sinh thái biển, ảnh hưởng trực tiếp đến tính bền vững của toàn ngành.

Trong lĩnh vực nuôi trồng thủy sản, diện tích sản xuất tăng nhanh nhưng quy hoạch chưa đồng bộ, tiềm ẩn nguy cơ ô nhiễm môi trường và mất an toàn thực phẩm. Đây là rào cản lớn khi các thị trường nhập khẩu ngày càng ưu tiên sản phẩm đáp ứng tiêu chuẩn xanh và phát triển bền vững.

Đáng chú ý, khâu chế biến được xem là mắt xích quan trọng trong chuỗi giá trị xuất khẩu vẫn tồn tại nhiều hạn chế. Tỷ lệ sản phẩm chế biến sâu và sản phẩm giá trị gia tăng còn thấp... Điều này khiến ngành chưa khai thác hết tiềm năng xuất khẩu cũng như khó tạo lợi thế cạnh tranh bền vững trên thị trường quốc tế.

Chế biến là mắt xích quan trọng trong chuỗi giá trị xuất khẩu thủy sản.

Hiện hơn 80% con giống thủy sản chủ lực đã chủ động được nguồn cung trong nước, trên 95% đạt tiêu chuẩn sạch bệnh. Đồng thời, các quy trình nuôi ứng dụng chế phẩm sinh học, công nghệ xử lý môi trường, phòng trị dịch bệnh và bảo quản sau thu hoạch được áp dụng rộng rãi trên khoảng 90% diện tích và sản lượng nuôi trồng, góp phần duy trì tốc độ tăng trưởng ổn định từ 4 - 5% mỗi năm.

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, trong 4 tháng đầu năm 2026, kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đạt 23,04 tỷ USD, tăng 5,4% so với cùng kỳ; riêng thủy sản đạt 3,59 tỷ USD, tăng 11,9%. Động lực tăng trưởng chủ yếu đến từ thị trường Trung Quốc với mức tăng trên 50%.

Trước yêu cầu mới của thị trường, ngành thủy sản cần tập trung mạnh vào chế biến sâu, phát triển sản phẩm giá trị gia tăng và xây dựng chuỗi giá trị minh bạch, bảo đảm truy xuất nguồn gốc đầy đủ. Đây là yếu tố then chốt giúp thủy sản Việt Nam giữ vững uy tín tại các thị trường lớn như Mỹ, châu Âu, Nhật Bản và Trung Quốc.

Cùng với đó, đầu tư hạ tầng đồng bộ, hiện đại hóa công nghệ khai thác, phát triển nuôi biển quy mô lớn và thúc đẩy kinh tế tuần hoàn, kinh tế xanh sẽ là giải pháp quan trọng nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh của toàn ngành.

Theo định hướng của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, đến năm 2030, ngành Thuỷ sản đặt mục tiêu đạt sản lượng 9,8 triệu tấn, kim ngạch xuất khẩu từ 14 - 15 tỷ USD và phát triển nuôi biển thành ngành công nghiệp quy mô lớn. Tầm nhìn đến năm 2045, Việt Nam hướng tới trở thành trung tâm chế biến thủy sản sâu thuộc nhóm ba quốc gia hàng đầu thế giới.

Phát triển chế biến thủy sản theo hướng hiện đại, bền vững không chỉ là yêu cầu tất yếu để nâng cao giá trị gia tăng và năng lực cạnh tranh của thủy sản Việt Nam, mà còn là giải pháp căn cơ nhằm bảo vệ nguồn lợi tự nhiên, thích ứng với biến đổi khí hậu và bảo đảm sinh kế lâu dài cho hàng triệu lao động ven biển. Đây cũng là nền tảng quan trọng để thủy sản Việt Nam tiếp tục khẳng định vị thế trên thị trường quốc tế trong giai đoạn phát triển mới.