Phân loại rác tại nguồn: Vướng từ nhận thức đến hạ tầng

Nhiều người dân chưa hình thành, duy trì thói quen phân loại rác

Từ ngày 1/1/2025, việc phân loại chất thải rắn sinh hoạt tại nguồn được triển khai theo quy định của Luật Bảo vệ môi trường năm 2020. Cụ thể, mỗi hộ gia đình phải phân loại rác thành 3 nhóm: Chất thải có khả năng tái sử dụng, tái chế; chất thải thực phẩm và chất thải rắn sinh hoạt khác.

Mục tiêu của việc phân loại rác tại nguồn là giảm lượng rác phải chôn lấp, tiết kiệm tài nguyên đất, giảm chi phí xử lý, đồng thời tăng tỷ lệ tái chế, tái sử dụng, mang lại lợi ích kinh tế cho cộng đồng. Quan trọng hơn, đây là giải pháp góp phần giảm thiểu ô nhiễm môi trường đất, nước và không khí.

Hơn một năm sau khi Luật Bảo vệ môi trường có hiệu lực, việc triển khai phân loại rác tại nguồn ở nhiều địa phương vẫn chưa đạt kỳ vọng. Nhiều loại rác tái chế như chai nhựa, giấy, kim loại vẫn bị bỏ lẫn với rác sinh hoạt do người dân chưa hình thành, duy trì thói quen phân loại rác. Không chỉ vậy, bài toán còn nằm ở hạ tầng thu gom, vận chuyển và xử lý rác chưa đồng bộ.

Ghi nhận tại Hà Nội cho thấy, nhiều khu vực từng thí điểm phân loại rác vẫn loay hoay trong khâu thực hiện. Mỗi ngày, phường Hai Bà Trưng thu gom khoảng 125 tấn rác thải từ 67 tuyến phố. Khối lượng rác tăng trung bình khoảng 10% mỗi năm đang tạo áp lực lớn lên hệ thống xử lý môi trường đô thị. Tại phường Từ Liêm, rác thải cũng chưa được phân loại tại điểm trung chuyển rác dù người dân đã được tuyên truyền, vận động phải phân loại rác tại nguồn trước khi đem đổ. Ở các phường, xã khác của TP Hà Nội, rác thải cũng hầu như cũng đang ở tình trạng tương tự.

Nghị định số 45/2022/NĐ-CP của Chính phủ cũng đã có chế tài, với mức phạt từ 500.000 đến 1 triệu đồng đối với hộ gia đình, cá nhân không phân loại rác theo quy định. Một số địa phương đã quyết liệt xử phạt các trường hợp vi phạm. Đơn cử như tại xã Nam Sách, thành phố Hải Phòng, từ ngày 23/6 đến 30/6, UBND xã đã ban hành 3 quyết định xử phạt vi phạm hành chính đối với 3 trường hợp không thực hiện phân loại chất thải rắn sinh hoạt tại nguồn tại thôn Nhân Lễ.

Cả 3 trường hợp này đều có hành vi để lẫn rác vô cơ với rác hữu cơ, không thực hiện phân loại chất thải rắn sinh hoạt tại nguồn theo quy định tại khoản 1 Điều 26 Nghị định số 45/2022/NĐ-CP. Với hành vi trên, mỗi trường hợp bị xử phạt 750.000 đồng; đồng thời buộc thực hiện biện pháp khắc phục hậu quả là dọn dẹp, phân loại chất thải rắn sinh hoạt tại nguồn theo đúng quy định.

Theo UBND xã Nam Sách, việc xử phạt các trường hợp vi phạm nhằm nâng cao ý thức chấp hành pháp luật về bảo vệ môi trường, đồng thời tạo tính răn đe để việc phân loại chất thải rắn sinh hoạt tại nguồn được thực hiện đồng bộ trong cộng đồng dân cư.

Tuy nhiên trên thực tế, số địa phương thực hiện xử phạt những trường hợp vi phạm không phân loại rác chưa nhiều. Nhiều nơi vẫn chưa áp dụng các hình thức phạt bằng tiền mà chủ yếu là giáo dục, tuyên truyền. Điều đáng nói là và việc xử phạt cũng không dễ dàng do nhiều nơi còn thiếu thiết bị giám sát, quy trình thu gom sau phân loại chưa đồng bộ.

Chính quyền nhiều địa phương cho biết, việc thiếu trang thiết bị camera để giám sát, trực tiếp xử lý những trường hợp người dân đổ rác không đúng giờ, không đúng nơi quy định hoặc không phân loại rác tại nguồn chưa thể triển khai đồng bộ.

Ông Đào Mạnh Hà (Phó Giám đốc Ban Quản lý Dự án - Đầu tư hạ tầng, UBND phường Đại Mỗ, TP Hà Nội) cho biết: Việc phối hợp với các ban, ngành liên quan để xử phạt còn gặp khó khăn. Trường hợp xử phạt được ngay đã xử phạt. Tuy nhiên kinh phí thu được từ việc xử phạt chưa nhiều.

Bà Đinh Thu Thảo, Phó Giám đốc Công ty Cổ phần Môi trường Điện Biên cũng chia sẻ: Việc phân loại rác tại nguồn vẫn khó thực hiện do công tác tuyên truyền, vận động người dân chưa được tổ chức đồng bộ; khó thay đổi ý thức của người dân. Bên cạnh đó, cơ sở hạ tầng chưa đáp ứng yêu cầu, đơn vị phải trang bị xe thu gom có vách ngăn và cải tạo các trạm trung chuyển để tiếp nhận rác đã phân loại. Nhiều bãi rác hiện nay vẫn là chôn lấp hoặc nhà máy rác bằng công nghệ đốt, chưa có dây chuyền tách lọc rác thực phẩm riêng biệt. Vì vậy, hầu hết rác thải sinh hoạt sau khi thu gom vẫn phải xử lý chung.

Phân loại rác tại nguồn không đơn thuần là một quy định pháp luật, mà là 'mắt xích' cốt lõi của kinh tế tuần hoàn đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống, từ người dân, chính quyền đến các đơn vị thu gom và xử lý chất thải để biến chất thải thành tài nguyên theo đúng nghĩa. Để thành công cũng cần một 'lời giải' thỏa đáng từ hệ thống đồng bộ, hạ tầng đến công nghệ xử lý cùng sự đồng hành của người dân.

Chỉ khi đầu tư bài bản, đồng bộ; nhận thức thay đổi, hành động của người dân thay đổi và thói quen tốt được hình thành, rác thải mới thực sự trở thành tài nguyên bền vững, môi trường sống sẽ từng bước được cải thiện theo hướng xanh, sạch, bền vững.