Mở dư địa thu hút đầu tư điện rác theo phương thức PPP

Ảnh minh hoạ. ST

Trả lời Công văn số 1721/BTC-QLĐT ngày 11/2/2026 của Bộ Tài chính về việc đề nghị tổng hợp khó khăn, vướng mắc, điểm nghẽn trong thực hiện các quy định về đầu tư hạ tầng thu gom, vận chuyển, tái chế, xử lý rác thải theo phương thức đối tác công tư (PPP), Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho biết đã tổng hợp ý kiến từ doanh nghiệp và bước đầu nêu ra một số vấn đề trong quá trình triển khai các dự án điện rác.

Theo phản ánh của doanh nghiệp, các dự án điện rác có đặc thù vốn đầu tư lớn, sử dụng công nghệ hiện đại nhập khẩu, thời gian hoàn vốn dài và phụ thuộc trực tiếp vào khối lượng rác đầu vào. Khối lượng và thành phần rác không chỉ quyết định sản lượng điện mà còn ảnh hưởng đến hiệu quả tài chính của dự án. Tuy nhiên, hiện chưa có cơ chế phù hợp để bảo đảm tính ổn định của các yếu tố đầu vào này.

Một trong những khó khăn là cơ chế chia sẻ rủi ro doanh thu theo quy định của pháp luật PPP chỉ áp dụng trong một số trường hợp nhất định. Trong khi đó, các rủi ro đặc thù của dự án điện rác thường liên quan đến sự biến động của lượng rác, thay đổi thành phần rác, tiến độ thanh toán phí xử lý rác hoặc biến động giá điện. Khi các yếu tố này chưa được xem xét đầy đủ trong cơ chế chia sẻ rủi ro, nhà đầu tư phải đối mặt với nhiều thách thức trong việc xây dựng phương án tài chính cũng như huy động vốn từ các tổ chức tín dụng.

Bên cạnh đó, việc cam kết về khối lượng rác cung cấp tối thiểu và cơ chế thanh toán phí xử lý rác trong hợp đồng dự án cũng gặp nhiều vướng mắc trong thực tế triển khai. Các địa phương thường gặp khó khăn khi thiết kế các điều khoản cam kết dài hạn, do liên quan đến việc bố trí nguồn ngân sách và yêu cầu tuân thủ các quy định về quản lý tài chính công.

Nhưng các dự án điện rác thường có hai nguồn doanh thu chính là bán điện và phí dịch vụ xử lý chất thải rắn sinh hoạt. Hai nguồn thu này có bản chất pháp lý khác nhau, song hiện chưa có hướng dẫn cụ thể về cấu trúc tài chính phù hợp đối với các dự án có đặc điểm như vậy. Điều này dẫn đến việc phải đàm phán kéo dài để xác định mô hình hợp đồng và phương án phân bổ rủi ro giữa các bên.

Do đặc thù phải thực hiện đồng thời hợp đồng PPP với cơ quan nhà nước và hợp đồng mua bán điện với Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN), các dự án điện rác còn đối mặt với yêu cầu tuân thủ 2 hệ thống quy định khác nhau. Sự khác biệt trong cách thức thiết kế và thực hiện các hợp đồng này khiến việc bảo đảm tính thống nhất và đồng bộ trong quá trình triển khai dự án gặp nhiều khó khăn.

Ngoài ra, cơ chế ngân sách hiện hành chỉ cho phép bố trí nguồn chi trong khuôn khổ kế hoạch tài chính - ngân sách trung hạn, trong khi vòng đời của các dự án điện rác thường kéo dài nhiều năm.

Trong giai đoạn lập và thẩm định chủ trương đầu tư, các dự án điện rác cũng đối mặt với yêu cầu dự báo các yếu tố kỹ thuật như sản lượng rác, nhiệt trị của rác, sản lượng điện phát ra và cơ chế giá điện. Tuy nhiên, hiện chưa có hướng dẫn riêng hoặc bộ mẫu chuẩn cho lĩnh vực này, khiến việc xây dựng và thẩm định phương án đầu tư gặp nhiều khó khăn.

Cũng theo VCCI, hiện chưa có mẫu hợp đồng PPP chuyên biệt cho lĩnh vực xử lý rác thải, trong khi các dự án điện rác có cấu trúc kỹ thuật và tài chính phức tạp. Việc thiếu khuôn khổ hợp đồng mẫu khiến quá trình đàm phán, hoàn thiện hợp đồng kéo dài và phát sinh nhiều cách hiểu khác nhau khi áp dụng quy định pháp luật.

Theo các chuyên gia, trong bối cảnh nhu cầu xử lý chất thải rắn sinh hoạt gia tăng nhanh tại các đô thị lớn, điện rác đang được xem là một hướng đi quan trọng để kết hợp mục tiêu môi trường với phát triển năng lượng. Do vậy, việc hoàn thiện khung pháp lý PPP được xem là điều kiện cần để hình thành thị trường đầu tư ổn định, qua đó mở rộng dư địa huy động nguồn lực xã hội cho xử lý chất thải trong dài hạn.