Làm luật nhanh, làm sao để nghe đủ tiếng nói doanh nghiệp?

Doanh nghiệp đang được lắng nghe nhiều hơn trong quá trình làm luật. Ảnh: HD

Từ góp ý chính sách đến xử lý hơn 2.000 kiến nghị

Trong nhiều năm, một trong những mong muốn lớn nhất của cộng đồng doanh nghiệp là thu hẹp khoảng cách giữa chính sách và thực tiễn. Không ít quy định được ban hành với mục tiêu quản lý nhưng khi triển khai lại phát sinh chi phí tuân thủ cao, chồng chéo hoặc khó thực hiện, khiến doanh nghiệp mất thêm thời gian và nguồn lực để thích ứng.

Báo cáo Dòng chảy pháp luật kinh doanh 2025 của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) mới công bố cho thấy, bức tranh này đang có những chuyển biến tích cực. Không chỉ thể hiện ở tốc độ hoàn thiện thể chế, điều đáng chú ý hơn là vai trò ngày càng rõ nét của doanh nghiệp trong quá trình xây dựng chính sách.

Theo VCCI, trong năm 2025, tổ chức này đã tham gia góp ý đối với khoảng 100 văn bản quy phạm pháp luật, đưa ra gần 500 ý kiến liên quan đến các dự thảo luật, nghị định và thông tư. Khoảng 53% số kiến nghị đã được cơ quan soạn thảo tiếp thu. Riêng nhóm góp ý liên quan đến tính thống nhất của hệ thống pháp luật có tỷ lệ tiếp thu trên 61%.

Ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng Thư ký VCCI cho biết, nhiều Bộ, ngành đã có sự thay đổi rõ rệt trong cách tiếp cận, nhiều vấn đề tồn tại kéo dài đã được đưa vào chương trình sửa đổi với tốc độ nhanh hơn trước.

Nếu tỷ lệ tiếp thu phản ánh mức độ lắng nghe trong quá trình xây dựng chính sách thì kết quả xử lý kiến nghị lại cho thấy những thay đổi trong khâu thực thi.

Theo báo cáo, trong năm 2025, các bộ, ngành và địa phương đã tiếp nhận 2.088 phản ánh, kiến nghị của doanh nghiệp. Trong đó, khoảng 787 trường hợp được xác định là những vướng mắc thực sự cần xử lý, các phản ánh còn lại được giải thích, hướng dẫn hoặc trả lời công khai trên các cổng thông tin điện tử.

Điều đáng chú ý không nằm ở số lượng phản ánh được tiếp nhận mà ở cách tiếp cận mới đối với các vướng mắc phát sinh trong thực tiễn. Thay vì chỉ xem xét tính đúng sai của văn bản hiện hành, nhiều trường hợp đã được rà soát theo hướng đánh giá mức độ phù hợp với thực tiễn, khả năng phát sinh chi phí tuân thủ và tác động tới hoạt động đầu tư, kinh doanh.

Từ quá trình rà soát này, báo cáo nhận diện 3 nhóm rào cản chính. Trong đó, 42% vướng mắc xuất phát từ các quy định chưa rõ ràng hoặc có nhiều cách hiểu khác nhau; 36% liên quan đến các quy định làm phát sinh chi phí tuân thủ hoặc chưa theo kịp mô hình kinh doanh mới; 22% đến từ tình trạng chồng chéo, thiếu thống nhất giữa các văn bản pháp luật.

Lắng nghe thôi chưa đủ

Theo đại diện Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), doanh nghiệp khi phản ánh khó khăn thường chỉ quan tâm đến việc đang bị vướng ở đâu và cần được tháo gỡ như thế nào, mà không có điều kiện phân định đó là vướng mắc thuộc luật, nghị định hay thông tư. Trong khi đó, cơ quan quản lý lại phải xem xét theo thẩm quyền và phạm vi pháp lý, khiến cảm nhận của doanh nghiệp về số lượng vướng mắc thực tế đôi khi khác với các số liệu thống kê.

Đại diện VASEP cho biết, trung bình mỗi tuần hiệp hội đều gửi kiến nghị tới các cơ quan quản lý nhà nước về những khó khăn phát sinh trong hoạt động sản xuất, xuất khẩu. Điều doanh nghiệp mong muốn không chỉ là xử lý từng trường hợp cụ thể mà là xây dựng cơ chế tiếp nhận, phản hồi và đối thoại hiệu quả hơn để những bất cập từ thực tiễn được nhận diện và giải quyết sớm.

Bà Đào Thu Huyền, Phó Giám đốc Đối ngoại Canon Việt Nam đánh giá, năm 2025 là năm có khối lượng xây dựng pháp luật rất lớn với hàng loạt luật, nghị định và thông tư được sửa đổi, bổ sung. Điểm tích cực là nhiều cơ quan nhà nước đã thể hiện tinh thần cầu thị và lắng nghe doanh nghiệp nhiều hơn trước. Một số lĩnh vực như bảo vệ dữ liệu cá nhân, an ninh mạng hay chất lượng sản phẩm hàng hóa ghi nhận tỷ lệ tiếp thu ý kiến doanh nghiệp rất cao. Tuy nhiên, doanh nghiệp vẫn mong muốn có thêm các cơ chế đối thoại trực tiếp với ban soạn thảo, kéo dài thời gian lấy ý kiến đối với các dự thảo quan trọng và tăng cường phản hồi giải trình đối với các kiến nghị chưa được tiếp thu.

Từ góc nhìn của cơ quan quản lý, bà Nguyễn Thị Hoàng Yến, Phó Cục trưởng Cục Kiểm soát thủ tục hành chính (Bộ Tư pháp) cho biết, quá trình cải cách thời gian qua diễn ra trong bối cảnh khối lượng công việc rất lớn và yêu cầu xử lý cấp bách. Riêng đợt triển khai các nghị quyết về cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính, các bộ, ngành đã phải hoàn thành và ban hành 11 nghị quyết chỉ trong vòng 15 ngày.

Dù thời gian gấp, yêu cầu tham vấn doanh nghiệp vẫn được duy trì. Theo bà Nguyễn Thị Hoàng Yến, Thủ tướng Chính phủ yêu cầu các phương án cải cách phải có ý kiến phản biện độc lập từ VCCI; những nội dung chưa tiếp thu đều phải giải trình rõ nguyên nhân. “Có những vấn đề sau khi giải trình, Thủ tướng vẫn tiếp tục yêu cầu nghiên cứu, hoàn thiện thêm, không dừng lại ở việc ban hành văn bản”, bà Yến cho biết.

Theo ông Ngô Khắc Lễ, Phó Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp Dịch vụ Logistics Việt Nam (VLA), vai trò của các chuyên gia và hiệp hội độc lập cần được phát huy mạnh mẽ hơn trong quá trình xây dựng pháp luật. Ông dẫn một số trường hợp doanh nghiệp phát hiện những quy định có nguy cơ trở thành “giấy phép con” dưới hình thức khác như văn bản chấp thuận, xác nhận hoặc đồng ý của cơ quan quản lý. Những góp ý từ thực tiễn đã giúp cơ quan soạn thảo điều chỉnh hoặc loại bỏ một số quy định chưa thực sự cần thiết.

Từ thực tế đó, đại diện VLA kiến nghị cần có cơ chế tham vấn thường xuyên, minh bạch hơn đối với các hiệp hội ngành nghề và chuyên gia độc lập, nhất là trong bối cảnh nhiều văn bản được xây dựng với tiến độ rất nhanh để đáp ứng yêu cầu cải cách thể chế và tháo gỡ khó khăn cho doanh nghiệp.

Bà Nguyễn Thị Hoàng Yến cũng nêu, quá trình cải cách thể chế hiện nay có thể ví như giai đoạn “vừa chạy vừa xếp hàng”. Trong bối cảnh sắp xếp tổ chức bộ máy, xây dựng chính quyền địa phương hai cấp và xử lý hàng loạt điểm nghẽn kéo dài, yêu cầu đặt ra là phải tháo gỡ ngay những vướng mắc lớn để tránh ách tắc cho toàn hệ thống. Vì thế, việc cắt giảm điều kiện kinh doanh, thủ tục hành chính không chỉ dừng ở mục tiêu đạt tỷ lệ theo kế hoạch mà phải hướng tới thực chất. Chính phủ hiện vẫn tiếp tục yêu cầu các bộ, ngành rà soát, xử lý những thủ tục còn gây khó khăn cho doanh nghiệp, kể cả ở những lĩnh vực đã hoàn thành chỉ tiêu cắt giảm.