Nguyễn Thị Quỳnh Chi
Vụ Pháp chế, Bộ Tài chính
Email: [email protected]
ĐẶT VẤN ĐỀ
Theo dõi thi hành pháp luật (TDTHPL) là khâu quan trọng trong chu trình chính sách công, có ý nghĩa bảo đảm pháp luật được thực hiện thống nhất, hiệu quả, phát hiện kịp thời những bất cập để kiến nghị sửa đổi, bổ sung. Trên cơ sở Hiến pháp năm 2013 và các văn bản quy phạm pháp luật có liên quan, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 59/2012/NĐ-CP nhằm thiết lập khuôn khổ pháp lý cho công tác TDTHPL trong phạm vi cả nước. Trong lĩnh vực tài chính - một lĩnh vực quản lý đa ngành, đa lĩnh vực với khối lượng văn bản quy phạm pháp luật lớn, công tác TDTHPL càng có ý nghĩa đặc biệt trong việc bảo đảm tính minh bạch, ổn định của môi trường pháp lý, củng cố niềm tin của người dân và doanh nghiệp, đồng thời đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế và phát triển bền vững.
THỰC TRẠNG CÔNG TÁC THEO DÕI THI HÀNH PHÁP LUẬT TRONG LĨNH VỰC TÀI CHÍNH
Kết quả đạt được
Sau hơn 10 năm triển khai thực hiện Nghị định số 59/2012/NĐ-CP ngày 23/7/2012 của Chính phủ về theo dõi tình hình thi hành pháp luật, công tác TDTHPL tại Bộ Tài chính đã đạt nhiều kết quả tích cực, góp phần đẩy mạnh triển khai và đưa công tác TDTHPL dần đi vào nề nếp. Việc TDTHPL đã được thực hiện bài bản bằng các hoạt động chủ yếu như thu thập thông tin về tình hình thi hành pháp luật; xây dựng, ban hành kế hoạch theo dõi tình hình thi hành pháp luật; tổ chức kiểm tra tình hình thi hành pháp luật về tài chính định kỳ và đột xuất hàng năm.
Nội dung theo dõi tình hình thi hành pháp luật trong lĩnh vực tài chính đã được triển khai đầy đủ theo quy định, bao gồm: theo dõi tình hình ban hành văn bản quy định chi tiết; tình hình bảo đảm các điều kiện cho thi hành pháp luật và tình hình tuân thủ pháp luật.
Song song với đó, Bộ Tài chính đã bảo đảm đầy đủ, kịp thời các điều kiện cho thi hành pháp luật. Thông qua công tác TDTHPL, Bộ Tài chính đã kịp thời phát hiện ra một số bất cập, không còn phù hợp với thực tiễn để đề xuất hướng xử lý, cơ bản đáp ứng yêu cầu của công tác quản lý nhà nước trong lĩnh vực được giao.
Một số tồn tại, hạn chế
Bên cạnh kết quả đạt được, công tác TDTHPL trong lĩnh vực tài chính vẫn còn những hạn chế chủ yếu sau:
Thứ nhất, các quy phạm xác định địa vị pháp lý của các chủ thể tổ chức TDTHPL còn khá mờ nhạt, mới chỉ tập trung chủ yếu vào Bộ Tư pháp và các bộ, ngành và địa phương mà chưa đề cập tới vai trò, trách nhiệm, quyền và nghĩa vụ của các chủ thể khác trong bộ máy nhà nước trong hoạt động TDTHPL. Bên cạnh đó, pháp luật về tổ chức TDTHPL còn thiếu các quy phạm pháp luật xác định vai trò lãnh đạo của Đảng đối với công tác tổ chức thi hành và TDTHPL; thiếu các tiêu chí theo dõi, đánh giá việc THPL giúp bảo đảm tính chính xác, khách quan và kịp thời…
Thứ hai, Bộ Tài chính là cơ quan quản lý đa ngành, đa lĩnh vực, số lượng văn bản quy phạm pháp luật rất lớn. Theo đó, khối lượng công việc về TDTHPL phát sinh rất nhiều; trong khi đó, hiện nay các quy định pháp luật chung có liên quan hệ thống phương pháp, tiêu chuẩn đo lường cụ thể về mức độ thực thi pháp luật (như tiêu chí đánh giá tình hình thi hành pháp luật) còn chưa đầy đủ nên công tác TDTHPL còn gặp một số khó khăn nhất định.
Thứ ba, tiếp nhận và xử lý thông tin về tình hình thi hành pháp luật, các cơ quan TDTHPL đang thực hiện việc thu thập thông tin từ các nguồn chủ yếu sau: Phương tiện thông tin đại chúng; phản ánh, kiến nghị của các cơ quan, tổ chức, cá nhân; đánh giá, kiến nghị của các hiệp hội, doanh nghiệp; từ kết quả của cơ quan giám sát, điều tra…Tuy nhiên, thông tin thu thập được trong thời gian qua từ các nguồn nêu trên là cần hạn chế, thậm chí có cơ quan, đơn vị không nhận được thông tin nào.
Thứ tư, cơ chế phối hợp chưa hiệu quả, chưa có quy định về cách thức tổ chức công tác phối hợp theo dõi tình hình thi hành pháp luật nên quá trình thực hiện công tác này còn thiếu sự tham gia, phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan, tổ chức có liên quan, giữa các cơ quan thực hiện chức năng quản lý theo ngành, lĩnh vực với các cơ quan có thẩm quyền chung, giữa trung ương và địa phương, giữa các cơ quan.
Thứ năm, việc xử lý kết quả TDTHPL chưa được quan tâm, chú trọng thực hiện. Cơ quan nhận được kiến nghị thực hiện không đầy đủ, hoặc không thực hiện việc xử lý theo yêu cầu của cơ quan TDTHPL; nhiều trường hợp khi phát hiện những hạn chế, sai sót, bất cập trong thi hành pháp luật, cơ quan TDTHPL không có biện pháp xử lý mà chỉ rút kinh nghiệm; việc theo dõi, đôn đốc, nắm thông tin về việc xử lý kết quả TDTHPL trên thực tế chưa được thực hiện hoặc thực hiện còn mang tính hình thức. Do vậy, mục đích của công tác TDTHPL chưa đạt được hiệu quả, đáp ứng yêu cầu quản lý nhà nước đối với công tác này.
Thứ sáu, kết quả huy động sự tham gia của nhân dân, các tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức xã hội trong công tác theo dõi tình hình thi hành pháp luật chưa thực sự sâu rộng, chưa phát huy được đầy đủ sự tham gia và phản biện từ cộng đồng xã hội trong quá trình tổ chức thi hành pháp luật. Cơ chế Cộng tác viên TDTHPL được quy định trong Thông tư số 14/2014/TT của Bộ Tư pháp chỉ quy định chung, chưa được hướng dẫn cụ thể về hình thức, cách thức phối hợp, kinh phí để thực hiện công tác này nên khó triển khai phối hợp và huy động sự tham gia của các cơ quan, tổ chức tham gia hoạt động TDTHPL.
GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN
Hoàn thiện khuôn khổ pháp luật
Chính phủ đã ban hành Nghị định số 80/2025/ NĐ-CP ngày 01/4/2025 thay thế cho Nghị định số 59/2012/NĐ-CP, quy định chi tiết về việc lập kế hoạch, hướng dẫn, kiểm tra, báo cáo và ứng dụng công nghệ thông tin trong thi hành pháp luật, nhằm đảm bảo tính khách quan, công khai và hiệu quả. Tuy nhiên, hiện nay, cần tiếp tục ban hành văn bản hướng dẫn, tổ chức triển khai thực hiện Nghị định số 80/2025/NĐ-CP để đưa các quy định tại Nghị định đi vào cuộc sống như: (i) Tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện theo hướng làm rõ và cụ thể hóa nội dung TDTHPL, bổ sung: các quy định cụ thể về vai trò, trách nhiệm, quyền và nghĩa vụ của các chủ thể khác trong bộ máy nhà nước; Các tiêu chí theo dõi, đánh giá việc và TDTHPL giúp bảo đảm tính chính xác, khách quan và kịp thời; Các quy định cụ thể về tình hình ban hành văn bản quy định chi tiết; tình hình bảo đảm các điều kiện cho thi hành pháp luật; Mức độ tuân thủ pháp luật của các cơ quan, tổ chức, cá nhân; Các biểu mẫu cụ thể hướng dẫn triển khai thực hiện…; (ii) Tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện quy định về phương thức TDTHPL theo hướng đa dạng hóa, không chỉ dựa vào báo cáo hành chính mà cần kết hợp các phương thức, bảo đảm tính khoa học, chặt chẽ, khả thi, tránh hình thức, trùng lặp, gây áp lực không cần thiết cho các cơ quan thực hiện; (iii) Xác lập rõ cơ chế xử lý, khai thác và sử dụng kết quả TDTHPL. Các quy định về cơ chế phối hợp giữa các bộ, ngành, địa phương, nhất là đối với những lĩnh vực có phạm vi điều chỉnh rộng, liên quan đến nhiều ngành, nhiều cấp như lĩnh vực tài chính; (iv) Hoàn thiện các quy định liên quan đến đào tạo, bồi dưỡng, nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ, công chức làm công tác TDTHPL; từng bước chuyên nghiệp hóa đội ngũ này, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của công tác quản lý nhà nước trong lĩnh vực tài chính; (v) Sớm xây dựng và áp dụng Bộ tiêu chí đánh giá hiệu quả công tác tổ chức thi hành pháp luật trong lĩnh vực tài chính, gồm các nhóm tiêu chí cơ bản như: mức độ tuân thủ pháp luật; hiệu quả thực thi chính sách; mức độ phát sinh vướng mắc, bất cập; mức độ hài lòng của người dân, doanh nghiệp; hiệu quả phối hợp giữa các cơ quan, đơn vị. Việc áp dụng bộ tiêu chí sẽ góp phần lượng hóa kết quả theo dõi, nâng cao tính khách quan và làm cơ sở cho việc đánh giá, so sánh giữa các lĩnh vực, đơn vị.
Tăng cường nhận thức về vị trí, vai trò của TDTHPL trong lĩnh vực tài chính
Một là, thường xuyên tổ chức các khóa đào tạo và hội nghị chuyên đề nhằm cung cấp thông tin, phổ biến các quy định pháp luật mới và nâng cao nhận thức cho cán bộ, công chức trong ngành tài chính. Việc nâng cao nhận thức sẽ giúp các đơn vị chủ động hơn trong việc triển khai công tác TDTHPL, từ đó góp phần nâng cao chất lượng quản lý nhà nước trong lĩnh vực tài chính.
Hai là, nghiên cứu để công tác TDTHPL được xác định là một tiêu chí đánh giá kết quả công tác của các đơn vị. Việc đưa công tác theo dõi vào hệ thống đánh giá, kiểm tra thường xuyên sẽ tạo động lực cho các đơn vị thực hiện công tác này một cách nghiêm túc và có hiệu quả.
Ba là, thực hiện tốt các nhiệm vụ có mối quan hệ chặt chẽ với công tác TDTHPL như lập chương trình, theo dõi, đôn đốc xây dựng văn bản QPPL, rà soát, kiểm tra văn bản phải thực hiện thường xuyên, kịp thời, là một trong những nguồn để theo dõi, thi hành pháp luật.
Bốn là, áp dụng công nghệ một cách triệt để trong hoạt động hợp TDTHPL để đảm bảo tính khách quan, kịp thời, nhanh và tiết kiệm nguồn nhân lực thực hiện. Hiện nay, một số quốc gia trên thế giới đã nghiên cứu và triển khai một cách chính thức các ứng dụng tự động TDTHPL.
Nâng cao hiệu quả tổ chức thực hiện công tác TDTHPL trong lĩnh vực tài chính
Kiện toàn tổ chức bộ máy, phân công rõ trách nhiệm của các đơn vị, phát huy vai trò đầu mối, điều phối của tổ chức pháp chế; Tăng cường phối hợp giữa các đơn vị thuộc Bộ và giữa Bộ Tài chính với các bộ, ngành, địa phương; Nghiên cứu, bổ sung biên chế, vị trí việc làm cho công tác TDTHPL. Đẩy mạnh đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn, nghiệp vụ cho đội ngũ cán bộ, công chức làm công tác TDTHPL. Tăng cường công tác kiểm tra, đôn đốc, gắn kết chặt chẽ giữa TDTHPL với xử lý kết quả theo dõi, kiến nghị sửa đổi, bổ sung, hoàn thiện pháp luật. Bố trí kinh phí riêng cho hoạt động TDTHPL trong dự toán chi của Bộ, bảo đảm nguồn lực ổn định cho khảo sát, điều tra xã hội học, ứng dụng CNTT và đánh giá chính sách. Đổi mới phương pháp theo dõi và đánh giá hiệu quả, nghiên cứu, xây dựng và triển khai thí điểm phần mềm hỗ trợ TDTHPL, xây dựng trợ lý ảo AI cho TDTHPL; Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong thu thập, tổng hợp, phân tích dữ liệu TDTHPL; từng bước chuyển từ phương thức báo cáo thủ công sang quản trị dựa trên dữ liệu, góp phần nâng cao chất lượng phản ứng chính sách và hiệu quả quản lý nhà nước.
Phát huy vai trò của các chủ thể xã hội trong TDTHPL
Thứ nhất, tuyên truyền, phổ biến, nâng cao nhận thức TDTHPL; khuyến khích sự tham gia của người dân, doanh nghiệp, các hiệp hội nghề nghiệp và các tổ chức xã hội trong quá trình TDTHPL trong lĩnh vực tài chính thông qua các kênh phản ánh, kiến nghị, đối thoại chính sách. Thứ hai, tăng cường công khai, minh bạch thông tin về kết quả TDTHPL; tạo điều kiện để các chủ thể xã hội tham gia giám sát, phản biện, góp phần nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật. Thứ ba, nghiên cứu, đổi mới cơ chế phối hợp giữa các đơn vị thuộc Bộ và giữa Bộ Tài chính với các Bộ, ngành, nhất là Bộ Tư pháp trong hoạt động TDTHPL. Phối hợp với các hiệp hội doanh nghiệp, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) để tổ chức đối thoại định kỳ về kết quả TDTHPL và đề xuất cải cách hoàn thiện hệ thống pháp luật tài chính cũng như cách thức thực hiện công tác TDTHPL.
Tài liệu tham khảo:
| Bài đã đăng trên Tạp chí Kinh tế - Tài chính bản in Kỳ 1 - Tháng 3/2026 |
