Đổi mới mô hình tăng trưởng - “Chìa khóa” đạt mục tiêu 2 con số trong bối cảnh bất định

Khát vọng tăng trưởng 2 con số của Việt Nam cần một mô hình mới.

Chuyển đổi mô hình từ “lượng” sang “chất”

Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu nhiều biến động, đặc biệt từ các xung đột địa chính trị như Trung Đông, yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng của Việt Nam trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. TS. Cấn Văn Lực nhận định, các cú sốc bên ngoài đang làm gia tăng rủi ro về năng lượng, lạm phát và thương mại, buộc nền kinh tế phải thích ứng nhanh hơn. Để đạt mục tiêu tăng trưởng cao và bền vững, Việt Nam không chỉ cần thay đổi tư duy phát triển mà còn phải dựa trên những cơ sở dữ liệu cụ thể, đáng tin cậy để hoạch định chính sách hiệu quả.

Trước hết, sự khác biệt giữa mô hình tăng trưởng và mô hình phát triển cần được nhìn nhận rõ ràng. Trong khi tăng trưởng tập trung vào các chỉ tiêu định lượng như GDP hay việc làm, thì phát triển lại nhấn mạnh đến chất lượng sống và tính bền vững. Thực tế cho thấy, giai đoạn 2021-2025, Việt Nam đạt mức tăng trưởng bình quân khoảng 6,3%, thấp hơn mục tiêu 6,5-7%, cho thấy việc chỉ tập trung vào “lượng” là chưa đủ để đảm bảo hiệu quả dài hạn.

TS. Cấn Văn Lực, Chuyên gia Kinh tế trưởng BIDV, Thành viên Hội đồng Tư vấn Chính sách Tài chính - Tiền tệ Quốc gia. Chiến lược phát triển “3i” gồm đầu tư, tiếp nhận và đổi mới sáng tạo cần triển khai đồng thời thay vì tuần tự. Đây là cách tiếp cận linh hoạt nhằm rút ngắn quá trình phát triển. Theo các kịch bản dự báo, nếu thực hiện hiệu quả, tăng trưởng GDP có thể đạt mức 9-9,5% ở kịch bản cơ sở và thậm chí vượt 10% trong kịch bản tích cực.

Bước sang giai đoạn 2026-2030, Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng GDP bình quân đạt từ 10% trở lên, một con số đầy tham vọng. Đồng thời, GDP bình quân đầu người dự kiến tăng lên khoảng 8.500 USD, gần gấp đôi so với mức 5.026 USD vào năm 2025. Theo TS. Cấn Văn Lực, những con số này phản ánh khát vọng vươn lên mạnh mẽ, nhưng cũng đặt ra áp lực lớn về cải cách mô hình tăng trưởng và nâng cao năng lực nội tại của nền kinh tế.

Một điểm đáng chú ý là sự chuyển dịch từ mô hình tăng trưởng dựa vào vốn và lao động sang dựa vào năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP). Theo mục tiêu đề ra, đóng góp của TFP vào tăng trưởng GDP cần vượt 55% trong giai đoạn tới, so với mức khoảng 47% hiện nay. Điều này cho thấy vai trò ngày càng quan trọng của công nghệ, đổi mới sáng tạo và hiệu quả quản trị trong việc thúc đẩy tăng trưởng.

Về năng suất lao động, mục tiêu tăng trưởng đạt khoảng 8,5-9% mỗi năm trong kịch bản tích cực, cao hơn đáng kể so với mức 5,2% của giai đoạn trước. Để đạt được điều này, cần cải cách mạnh mẽ giáo dục, nâng cao kỹ năng lao động và thúc đẩy ứng dụng công nghệ. Đây là yếu tố then chốt giúp Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh trong bối cảnh toàn cầu hóa.

Ở góc độ sử dụng vốn, tỷ lệ đầu tư toàn xã hội trên GDP dự kiến tăng lên khoảng 38-40% trong giai đoạn 2026-2030. Tuy nhiên, điều quan trọng không chỉ là quy mô đầu tư mà còn là hiệu quả, thể hiện qua hệ số ICOR giảm xuống khoảng 3,4-3,7 trong kịch bản tích cực. Điều này cho thấy yêu cầu cấp thiết về cải thiện chất lượng đầu tư và phân bổ nguồn lực hợp lý.

Trong khi đó, các động lực tăng trưởng mới như kinh tế số và kinh tế xanh được kỳ vọng đóng vai trò ngày càng lớn. Tỷ trọng kinh tế số có thể đạt tới 28-30% GDP vào cuối giai đoạn, so với khoảng 14% hiện nay. Đồng thời, chuyển đổi xanh có thể đóng góp thêm 0,5-0,7 điểm phần trăm vào tăng trưởng GDP, mở ra hướng đi bền vững hơn cho nền kinh tế.

Ổn định vĩ mô và tăng sức chống chịu nền kinh tế

Tuy nhiên, những cơ hội này đi kèm với không ít thách thức. Theo TS. Cấn Văn Lực, chi phí logistics của Việt Nam hiện chiếm khoảng 16% GDP, cao hơn mức trung bình toàn cầu khoảng 11,5%. Bên cạnh đó, nền kinh tế còn phụ thuộc lớn vào nhập khẩu năng lượng, với tỷ lệ lên tới 55,5% vào năm 2025, khiến Việt Nam dễ bị tổn thương trước biến động giá dầu thế giới.

Các kịch bản dự báo cho năm 2026 cho thấy, nếu xung đột kéo dài, giá dầu có thể tăng bình quân lên 90-95 USD/thùng, kéo theo lạm phát tăng thêm tới 1 điểm phần trăm và làm giảm tăng trưởng GDP khoảng 1,2-1,5 điểm phần trăm. “Điều này đòi hỏi Việt Nam phải chủ động xây dựng các kịch bản ứng phó linh hoạt và nâng cao khả năng chống chịu của nền kinh tế”, TS. Cấn Văn Lực nhấn mạnh.

Trước bối cảnh đó, các giải pháp chính sách cần được triển khai đồng bộ. Trong ngắn hạn, ưu tiên hàng đầu là giữ vững ổn định kinh tế vĩ mô - nền tảng cho mục tiêu tăng trưởng hai con số. Điều này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa chính sách tài khóa và tiền tệ nhằm kiểm soát lạm phát trong ngưỡng 4-4,5% như mục tiêu đề ra. Đồng thời, cần linh hoạt điều hành tỷ giá và lãi suất để hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận vốn với chi phí hợp lý.

Một giải pháp cấp bách khác là đảm bảo an ninh năng lượng và bình ổn thị trường xăng dầu. Theo TS. Cấn Văn Lực, trước nguy cơ giá dầu tăng cao do xung đột, Chính phủ cần chủ động xây dựng các kịch bản điều hành, đa dạng hóa nguồn nhập khẩu và sử dụng linh hoạt các công cụ như quỹ bình ổn giá. Song song đó, việc giảm thuế, phí liên quan đến nhiên liệu và phát động các chương trình tiết kiệm năng lượng trên quy mô toàn quốc sẽ góp phần giảm áp lực chi phí cho doanh nghiệp và người dân.

Bên cạnh đó, cần triển khai nhanh các gói hỗ trợ có mục tiêu cho những ngành chịu tác động trực tiếp như vận tải, logistics, sản xuất công nghiệp và xuất khẩu. Việc thúc đẩy giải ngân đầu tư công, đặc biệt là các dự án hạ tầng chiến lược, sẽ tạo hiệu ứng lan tỏa mạnh mẽ đến toàn bộ nền kinh tế. Đồng thời, cải thiện môi trường kinh doanh, tháo gỡ rào cản thể chế và đẩy nhanh chuyển đổi số sẽ giúp doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh, qua đó đóng góp thiết thực vào mục tiêu tăng trưởng cao trong năm 2026.