Đưa khoa học, công nghệ vào “lõi” của tăng trưởng giai đoạn mới

Khoa học, công nghệ - “Động cơ” mới cho tăng trưởng 2 con số. Ảnh AI minh hoạ.

Tái cấu trúc động lực tăng trưởng cho giai đoạn mới

Nghị quyết số 19-NQ/TW về đổi mới mô hình phát triển Việt Nam xác lập mô hình tăng trưởng mới dựa trên năng suất, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và nguồn nhân lực chất lượng cao. Đây là bước chuyển quan trọng khi dư địa tăng trưởng theo chiều rộng ngày càng thu hẹp, trong khi yêu cầu phát triển nhanh, bền vững ngày càng cao.

Yêu cầu chuyển đổi mô hình tăng trưởng càng trở nên cấp thiết khi những động lực truyền thống đang dần bộc lộ giới hạn. Theo Trưởng Ban Chính sách, chiến lược Trung ương Nguyễn Thanh Nghị, tăng trưởng thời gian qua vẫn dựa nhiều vào mở rộng đầu tư, khai thác tài nguyên, lao động chi phí thấp và gia công, lắp ráp. Trong khi đó, năng suất lao động, trình độ khoa học công nghệ, năng lực đổi mới sáng tạo và khả năng tự chủ chiến lược chưa tạo được sức bật tương xứng.

Bối cảnh mới đang đặt ra yêu cầu phải tìm kiếm những động lực phát triển có chất lượng cao hơn. Sự phát triển nhanh của công nghệ số đang làm thay đổi sâu sắc phương thức sản xuất, mô hình kinh doanh cũng như cách thức quản trị quốc gia. Theo ông Nguyễn Thanh Nghị, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số ngày càng trở thành nền tảng quan trọng để nâng cao năng suất, củng cố năng lực cạnh tranh và tăng khả năng thích ứng của mỗi quốc gia.

GS.TS. Nguyễn Xuân Thắng, Ủy viên Bộ Chính trị khóa XIII, Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương, cho rằng mục tiêu tăng trưởng GDP bình quân giai đoạn 2026-2030 từ 10%/năm trở lên đặt ra yêu cầu đồng thời về tốc độ và chất lượng. Nền kinh tế cần chuyển mạnh từ mở rộng nguồn lực sang dựa vào năng suất, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và nhân lực.

Thiết kế có sự hỗ trợ của AI.

Theo định hướng của Nghị quyết số 19-NQ/TW, không gian phát triển quốc gia cũng được tổ chức lại theo hướng đa tầng, đa cực, liên kết đồng bộ giữa đất liền, vùng biển, vùng trời, lòng đất, không gian số và những không gian phát triển mới. Mục tiêu là khai thác hiệu quả hơn tiềm năng, lợi thế của từng vùng, từng ngành, đồng thời tăng liên kết và sức chống chịu của nền kinh tế.

Cùng với đổi mới không gian phát triển, thể chế và quản trị quốc gia được xác định là một khâu đột phá. Định hướng đặt ra là xây dựng pháp luật linh hoạt, thích ứng nhanh, mở rộng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát, phát triển Chính phủ số, dữ liệu dùng chung, đồng thời tổ chức bộ máy tinh gọn theo nguyên tắc mỗi việc giao một cơ quan đầu mối chủ trì.

Những chuyển động này diễn ra trong bối cảnh quy mô ngành khoa học và công nghệ tiếp tục mở rộng. Theo Bộ Khoa học và Công nghệ, kết thúc năm 2025, doanh thu toàn ngành ước đạt 5.465.819 tỷ đồng, tăng 25% so với năm 2024; giá trị đóng góp vào GDP ước đạt 1.443.769 tỷ đồng, tạo thêm nền tảng cho các động lực tăng trưởng mới.

Trong 9 tháng năm 2026, cơ quan quản lý tiếp nhận 132.701 đơn sở hữu công nghiệp, xử lý 160.848 đơn và cấp 64.815 văn bằng bảo hộ sở hữu công nghiệp. Tổng giá trị hợp đồng chuyển giao công nghệ được Bộ Khoa học và Công nghệ đăng ký đạt 15.997,198 tỷ đồng. Những con số này cho thấy hoạt động đổi mới sáng tạo, chuyển giao công nghệ đang ngày càng gắn với nền kinh tế.

Thiết kế có sự hỗ trợ của AI.

Dù vậy, khoảng cách từ nghiên cứu đến thị trường vẫn là một điểm nghẽn đáng chú ý. Nguồn lực dành cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số còn phân tán; liên kết giữa viện, trường với doanh nghiệp chưa chặt chẽ. Năng lực nghiên cứu và phát triển, hấp thụ công nghệ của nhiều doanh nghiệp trong nước còn hạn chế, ảnh hưởng tới tốc độ thương mại hóa kết quả nghiên cứu.

TS. Tô Hoài Nam, Phó Chủ tịch Thường trực kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam (VINASME), cho biết doanh nghiệp nhỏ và vừa chiếm khoảng 98% tổng số doanh nghiệp cả nước, tạo việc làm cho hơn 40 triệu lao động. Đây cũng là khu vực chịu sức ép lớn trước yêu cầu mới về vốn, công nghệ, nhân lực số và quản trị dữ liệu.

Áp lực chuyển đổi tiếp tục gia tăng khi doanh nghiệp phải đáp ứng nhiều yêu cầu về đổi mới sáng tạo, truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn xanh, hộ chiếu số sản phẩm, quản trị điện tử, bảo vệ dữ liệu và thương mại điện tử xuyên biên giới. Vì vậy, khả năng tiếp nhận, ứng dụng và cải tiến công nghệ sẽ ảnh hưởng trực tiếp tới năng lực cạnh tranh của khu vực doanh nghiệp trong giai đoạn phát triển mới.

Biến khoa học, công nghệ thành giá trị kinh tế

Theo các chuyên gia, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số thực sự trở thành động lực tăng trưởng khi hình thành được chuỗi liên kết từ nghiên cứu, phát triển công nghệ, thử nghiệm đến sản xuất, thương mại hóa và mở rộng thị trường. Trọng tâm vì thế cần chuyển sang xây dựng năng lực tiếp nhận, làm chủ, cải tiến, sản xuất và đưa công nghệ thành sản phẩm có giá trị kinh tế.

Cách đánh giá hiệu quả cũng cần thay đổi theo hướng gắn chặt với đầu ra. Thay vì thiên về số lượng đề tài, nhiệm vụ hoặc quy mô kinh phí, thước đo cần phản ánh công nghệ nào được làm chủ, sản phẩm nào được thương mại hóa, doanh nghiệp nào có khả năng tích hợp và sản xuất, viện trường nào tạo được tri thức, nhân lực, hạ tầng nào có khả năng sử dụng chung.

GS.TS. Trần Tuấn Anh, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam cho rằng, đổi mới mô hình tăng trưởng không đồng nghĩa với việc bổ sung một số chương trình khoa học hoặc nền tảng số vào mô hình cũ. Đó là sự thay đổi toàn diện cách phân bổ nguồn lực, tổ chức nghiên cứu, phát triển doanh nghiệp, thu hút FDI, đào tạo nhân lực, quản trị dữ liệu và đánh giá kết quả.

Thiết kế có sự hỗ trợ của AI.

Theo GS.TS. Trần Tuấn Anh, thước đo cuối cùng cần hướng tới mức tăng năng suất, số lượng sản phẩm mới, sự lớn mạnh của doanh nghiệp, công nghệ được làm chủ, việc làm có thu nhập cao và phần giá trị gia tăng được giữ lại trong nước. Cách tiếp cận này đưa khoa học, công nghệ từ vị trí yếu tố hỗ trợ trở thành một cấu phần trực tiếp của năng lực sản xuất.

Giai đoạn tới, yêu cầu đặt ra là chuyển các định hướng lớn thành cơ chế thực thi có trọng tâm, nguồn lực và chủ thể chịu trách nhiệm cụ thể. Khi doanh nghiệp trở thành trung tâm, viện trường gắn chặt với thị trường, dữ liệu được khai thác hiệu quả, đầu tư nghiên cứu và phát triển đạt đủ ngưỡng, hệ sinh thái đổi mới sáng tạo sẽ có điều kiện tạo thêm sản phẩm, doanh nghiệp và ngành kinh tế mới.

Sau 40 năm đổi mới, Việt Nam đã chuyển từ nền kinh tế thu nhập thấp, tương đối khép kín sang nền kinh tế có độ mở lớn, năng lực sản xuất công nghiệp ngày càng được củng cố, mức độ tham gia chuỗi giá trị toàn cầu ngày càng sâu. Giai đoạn tiếp theo đòi hỏi chuyển mạnh sang mô hình tạo giá trị dựa trên tri thức, công nghệ, năng suất và năng lực sáng tạo trong nước.

Nghị quyết số 19-NQ/TW xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo là những động lực chính; nâng cao năng suất lao động, hiệu quả huy động và phân bổ nguồn lực là các nguyên tắc trung tâm. Đây là nền tảng để Việt Nam hướng tới mô hình phát triển tự cường, sáng tạo, nhân văn, bền vững và hội nhập.