 |
| Bà Phạm Minh Hương - Chủ tich Hội đồng Quản trị Công ty Chứng khoán VNDIRECT. |
Môi giới đang hết thời “kiếm tiền dễ”
Trong suốt hơn một thập kỷ, sự phát triển của thị trường chứng khoán Việt Nam gần như gắn liền với cuộc đua thị phần môi giới và tăng trưởng margin. Đặc biệt giai đoạn 2020–2022, khi thanh khoản thị trường bùng nổ cùng làn sóng nhà đầu tư cá nhân mới, nhiều công ty chứng khoán tăng trưởng rất nhanh nhờ quy mô giao dịch mở rộng mạnh mẽ.
Khi đó, tốc độ mở tài khoản, dư nợ margin hay thị phần môi giới gần như là những thước đo quan trọng nhất phản ánh vị thế của một công ty chứng khoán. Không ít doanh nghiệp sẵn sàng bước vào cuộc đua phí, đẩy mạnh margin hoặc mở rộng đội ngũ môi giới để giành thị phần trong thời gian ngắn.
Ở giai đoạn thị trường thuận lợi, brokerage từng được xem là “cỗ máy in tiền” của nhiều công ty chứng khoán. Thanh khoản càng lớn, dư nợ margin càng tăng thì doanh thu môi giới và lãi vay càng mở rộng theo cấp số nhân. Nhiều công ty chỉ cần tăng tốc mở tài khoản, mở rộng room margin và đẩy mạnh giao dịch là có thể nhanh chóng cải thiện lợi nhuận cũng như vị thế trên bảng xếp hạng thị phần.
Nhưng sau giai đoạn tăng trưởng bùng nổ, những lợi thế từng giúp nhiều công ty chứng khoán tăng trưởng nhanh đang dần suy giảm. Nếu như trước đây, công nghệ giao dịch từng là yếu tố tạo khác biệt lớn thì hiện nay khoảng cách giữa các công ty chứng khoán ở mảng này đã thu hẹp đáng kể, khi phần lớn doanh nghiệp đều có thể triển khai nền tảng đầu tư trực tuyến, ứng dụng giao dịch hay các công cụ phân tích cơ bản với chất lượng không quá chênh lệch.
Trong khi đó, sự xuất hiện của AI cũng đang khiến khả năng tiếp cận thông tin, dữ liệu và kiến thức đầu tư ngày càng được dân chủ hóa, đồng nghĩa với việc những lợi thế từng thuộc về số ít – như khả năng sở hữu thông tin hay truyền tải dữ liệu — không còn tạo ra khác biệt đủ lớn như trước.
Quan trọng hơn, thị trường hiện không còn chỉ cạnh tranh bằng tốc độ xử lý lệnh hay khả năng mở rộng môi giới. Khi nhà đầu tư ngày càng dễ tiếp cận thông tin và có xu hướng tự giao dịch nhiều hơn trên nền tảng công nghệ, khoảng cách giữa các công ty chứng khoán ở mảng brokerage cũng dần bị thu hẹp, khiến dịch vụ môi giới ngày càng mang đặc điểm của một “commodity” – tức khó duy trì biên lợi nhuận cao và khó tạo lợi thế cạnh tranh bền vững nếu chỉ dựa vào phí hay margin.
Trong bối cảnh phí giao dịch ngày càng co hẹp và áp lực chi phí vốn gia tăng, đặc biệt khi các công ty chứng khoán có hậu thuẫn ngân hàng sở hữu lợi thế lớn hơn về nguồn vốn và hệ sinh thái khách hàng, cuộc cạnh tranh của ngành chứng khoán cũng bắt đầu dịch chuyển khỏi câu chuyện thị phần môi giới đơn thuần để chuyển sang năng lực quản trị vốn, quản trị rủi ro và khả năng giữ niềm tin khách hàng.
Từ một công ty từng hưởng lợi lớn trong giai đoạn brokerage bùng nổ, Công ty cổ phần chứng khoán VNDIRECT hiện cũng đang trở thành ví dụ khá điển hình cho áp lực tái định vị mà nhiều công ty chứng khoán Việt Nam phải đối mặt khi thị trường bước sang một chu kỳ cạnh tranh hoàn toàn khác.
Khi cuộc đua chuyển từ thị phần sang năng lực
Từng tạo dấu ấn ở mảng giao dịch trực tuyến và công nghệ đầu tư, hành trình hơn hai thập kỷ của VNDIRECT đi qua gần như đầy đủ các chu kỳ lớn của thị trường chứng khoán Việt Nam – từ giai đoạn sơ khai, thời kỳ bùng nổ của dòng tiền cá nhân cho tới áp lực tái cấu trúc hiện nay.
Sau Covid-19, những biến động liên quan tới thị trường trái phiếu doanh nghiệp cùng sự cố tấn công mạng năm 2024 khiến VNDIRECT bước vào giai đoạn tái thiết mạnh hơn về vận hành và quản trị rủi ro.
Trong bối cảnh nhiều doanh nghiệp vẫn ưu tiên mở rộng quy mô, VNDIRECT lựa chọn chậm lại để tái cấu trúc nền tảng vận hành thay vì tiếp tục chạy theo tăng trưởng ngắn hạn.
Theo bà Phạm Minh Hương, Chủ tịch Hội đồng quản trị VNDIRECT, sau nhiều năm tăng trưởng dựa vào tốc độ và quy mô, thị trường chứng khoán đang bước vào một giai đoạn cạnh tranh hoàn toàn khác.
| thách thức lớn nhất của các định chế tài chính trong tương lai có thể không hẳn là vốn hay công nghệ, mà là khả năng xây dựng được đội ngũ đủ năng lực chuyên môn, khả năng thích nghi và tinh thần phụng sự trong một ngành dịch vụ có mức độ cạnh tranh ngày càng khắt khe. |
Nếu chỉ cạnh tranh bằng giao dịch hay lãi suất margin, thị trường cuối cùng sẽ tiến về trạng thái phí gần bằng không. Khi đó, thị phần chưa chắc còn đồng nghĩa với hiệu quả kinh doanh thực sự.
Ở chu kỳ mới, điều thị trường đòi hỏi nhiều hơn là khả năng quản lý tài sản, quản lý vốn và cung cấp các giải pháp tài chính có chiều sâu thay vì chỉ đơn thuần là dịch vụ giao dịch.
Đó cũng là lý do vài năm gần đây, ngày càng nhiều công ty chứng khoán mở rộng sang quản lý tài sản, ngân hàng đầu tư hay các dịch vụ tài chính tích hợp thay vì chỉ tập trung vào môi giới truyền thống.
Bởi khi thị trường trưởng thành hơn, nhà đầu tư cũng thay đổi. Họ không còn chỉ tìm kiếm một nền tảng đặt lệnh nhanh hơn vài mili giây, mà quan tâm nhiều hơn tới khả năng quản lý tài sản, chất lượng tư vấn và mức độ đồng hành dài hạn của tổ chức tài chính.
Bà Phạm Minh Hương cho biết, trong bối cảnh biên lợi nhuận dịch vụ chứng khoán ngày càng co hẹp, doanh nghiệp buộc phải lựa chọn những lĩnh vực mà mình có lợi thế bền vững hơn thay vì chạy theo thị phần bằng mọi giá.
Một trong những khái niệm được nhắc tới nhiều hơn tại VNDIRECT thời gian gần đây là “trust asset” - tài sản niềm tin.
 |
| Công ty chứng khoán đối mặt áp lực chuyển đổi mô hình tăng trưởng. |
Tài sản niềm tin và cuộc cạnh tranh cuối cùng của ngành chứng khoán
Trong ngành tài chính, niềm tin không chỉ là yếu tố thương hiệu, mà còn là một loại tài sản vận hành. Khi sản phẩm và công nghệ ngày càng dễ bị sao chép, khả năng duy trì niềm tin dài hạn với khách hàng có thể trở thành lợi thế cạnh tranh bền vững nhất.
Theo lãnh đạo VNDIRECT, đây cũng là giai đoạn doanh nghiệp tập trung nhiều hơn vào nền tảng quản trị, chất lượng vận hành và năng lực tổ chức thay vì chỉ ưu tiên tăng trưởng quy mô.
Áp lực này càng trở nên rõ rệt khi nhóm công ty chứng khoán có hậu thuẫn ngân hàng ngày càng sở hữu ưu thế mạnh hơn về chi phí vốn, khả năng mở rộng margin và tiếp cận khách hàng.
Trong bối cảnh đó, bài toán của các công ty chứng khoán độc lập không còn đơn thuần là tăng trưởng nhanh hay mở rộng thị phần bằng mọi giá, mà là làm thế nào để duy trì hiệu quả trên vốn trong khi vẫn xây dựng được mô hình phát triển bền vững hơn - đặc biệt khi áp lực cạnh tranh về chi phí vốn ngày càng lớn và biên lợi nhuận của mảng brokerage liên tục bị thu hẹp.
Một trong những thay đổi lớn nhất của ngành tài chính hiện nay là AI. Nếu như trước đây, nhiều công ty chứng khoán cạnh tranh bằng khả năng sở hữu thông tin, hệ thống dữ liệu hay tốc độ xử lý giao dịch, thì hiện nay những lợi thế đó đang dần trở thành hạ tầng phổ cập của toàn ngành.
Khi AI có thể xử lý ngày càng nhiều tác vụ tiêu chuẩn hóa, theo Phạm Minh Hương, lợi thế của các định chế tài chính sẽ không còn nằm chủ yếu ở dữ liệu hay công nghệ, mà chuyển nhiều hơn sang chất lượng con người, năng lực tư vấn và khả năng ra quyết định trong những vấn đề phức tạp hơn.
Điều này cũng đồng nghĩa vai trò của môi giới truyền thống đang thay đổi đáng kể. Khi khách hàng ngày càng có xu hướng tự giao dịch trên nền tảng công nghệ và dễ dàng tiếp cận thông tin đầu tư hơn trước, mô hình môi giới đơn thuần khó còn duy trì biên lợi nhuận cao như giai đoạn thị trường tăng trưởng nóng. Thay vào đó, giá trị của đội ngũ tư vấn sẽ nằm nhiều hơn ở khả năng đồng hành cùng khách hàng trong quản lý tài sản, hoạch định tài chính dài hạn và cung cấp các giải pháp đầu tư mang tính cá nhân hóa cao hơn.
Bà Phạm Mịnh Hương cho rằng, thách thức lớn nhất của các định chế tài chính trong tương lai có thể không hẳn là vốn hay công nghệ, mà là khả năng xây dựng được đội ngũ đủ năng lực chuyên môn, khả năng thích nghi và tinh thần phụng sự trong một ngành dịch vụ có mức độ cạnh tranh ngày càng khắt khe.
Điều đó cũng cho thấy cuộc cạnh tranh của ngành chứng khoán trong giai đoạn tới có thể sẽ không còn nằm chủ yếu ở công nghệ hay quy mô vốn, mà ở khả năng xây dựng tổ chức và chất lượng đội ngũ phía sau hệ thống.
Nhìn rộng hơn, những thay đổi tại VNDIRECT cũng phản ánh phần nào quá trình chuyển pha của thị trường chứng khoán Việt Nam - từ giai đoạn cạnh tranh dựa nhiều vào tốc độ mở rộng giao dịch, margin và thị phần môi giới sang giai đoạn đề cao hơn chất lượng quản trị, năng lực tổ chức và chiều sâu dịch vụ tài chính.
Khi công nghệ, AI và dữ liệu dần trở thành hạ tầng phổ cập, cuộc cạnh tranh cuối cùng của ngành tài chính có lẽ sẽ quay trở lại những giá trị cốt lõi nhất: quản trị rủi ro, chất lượng con người và khả năng tạo dựng niềm tin dài hạn với khách hàng.
