Cải cách thể chế, khơi thông dòng chảy đầu tư công

Hệ thống pháp luật ngày càng hoàn thiện, đồng bộ và linh hoạt đã và đang tạo hành lang pháp lý vững chắc, thông thoáng cho đầu tư công. Ảnh: internet

Đồng bộ pháp luật, "mở đường" cho nguồn lực bứt phá

Trong suốt giai đoạn 2021-2025, hoàn thiện thể chế đầu tư công được xác định là một trong ba đột phá chiến lược. Với vai trò cơ quan chủ trì soạn thảo, tham mưu, Bộ Tài chính đã tích cực phối hợp với các bộ, ngành xây dựng, hoàn thiện hệ thống pháp luật theo hướng đồng bộ, thống nhất, chuyển mạnh từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”, phân cấp, phân quyền triệt để cho các bộ, địa phương.

Nhiều đạo luật quan trọng đã được Quốc hội ban hành có dấu ấn tham mưu đậm nét của Bộ Tài chính, tạo nền tảng pháp lý vững chắc cho đầu tư công.

Điển hình như Luật số 90/2025/QH15 ngày 25/6/2025 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đấu thầu, Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công tư, Luật Hải quan, Luật Thuế giá trị gia tăng, Luật Thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu, Luật Đầu tư, Luật Đầu tư công, Luật Quản lý, sử dụng tài sản công. Luật này tiếp tục đẩy mạnh phân cấp, trao thêm quyền chủ động cho các bộ, cơ quan, địa phương trong điều hành kế hoạch đầu tư công; tháo gỡ khó khăn trong đấu thầu và triển khai các dự án PPP.

Luật Quy hoạch sửa đổi số 112/2025/QH15 ngày 10/12/2025 hoàn thiện hệ thống quy hoạch, làm rõ mối quan hệ và cơ chế xử lý mâu thuẫn giữa các loại quy hoạch, khắc phục tình trạng chồng chéo gây chậm trễ dự án. Trình tự, thủ tục lập, thẩm định, điều chỉnh quy hoạch được đơn giản hóa, danh mục quy hoạch ngành được rà soát, bổ sung quy hoạch chi tiết ngành, qua đó rút ngắn đáng kể thời gian chuẩn bị đầu tư.

Cùng thời điểm, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Quản lý nợ công số 141/2025/QH15 ngày 10/12/2025 đã điều chỉnh quy trình phê duyệt kế hoạch vay, trả nợ; rút ngắn thủ tục thỏa thuận vay nước ngoài; điều chỉnh quy định về huy động, sử dụng vốn vay nước ngoài của Chính phủ để đẩy nhanh tiến độ dự án. Đáng chú ý, luật bổ sung quy định cho phép cấp phát toàn bộ vốn vay ODA, vay ưu đãi nước ngoài của Chính phủ đối với các địa phương chưa tự cân đối được 100% thu - chi ngân sách, mở rộng cơ hội tiếp cận nguồn lực cho phát triển.

Song hành với việc hoàn thiện luật, Bộ Tài chính cùng các bộ, ngành liên quan đã tham mưu Chính phủ ban hành hàng loạt nghị định hướng dẫn, sửa đổi kịp thời. Nghị định số 275/2025/NĐ-CP (ngày 18/10/2025) sửa đổi, bổ sung Nghị định số 85/2025/NĐ-CP tiếp tục cụ thể hóa tinh thần phân cấp, phân quyền, cắt giảm và đơn giản hóa tối đa thủ tục hành chính, bảo đảm đồng bộ với Luật Đầu tư công, Luật Ngân sách nhà nước, Luật Khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và Luật Công nghiệp công nghệ số.

Đặc biệt, trong bối cảnh sắp xếp đơn vị hành chính và tổ chức chính quyền địa phương hai cấp, Chính phủ đã ban hành 28 nghị định về phân cấp, phân quyền, phân định thẩm quyền, bảo đảm hoạt động đầu tư công, trong đó có giải ngân không bị gián đoạn. Các địa phương cũng kịp thời rà soát, ban hành văn bản hướng dẫn, bảo đảm tính thống nhất giữa trung ương và địa phương.

Bên cạnh đó, nhiều nghị quyết đặc thù được ban hành để xử lý các vấn đề cấp bách trong thực tiễn. Nghị quyết số 66.2/2025/NQ-CP ngày 28/8/2025 tháo gỡ vướng mắc điều chỉnh quy hoạch khi thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính; Nghị quyết số 66.4/2025/NQ-CP ngày 21/9/2025 tháo gỡ khó khăn trong triển khai Luật Địa chất và khoáng sản, bảo đảm nguồn vật liệu cho các công trình trọng điểm; Nghị quyết số 254/2025/QH25 ngày 11/12/2025 thiết lập cơ chế linh hoạt trong tổ chức thi hành Luật Đất đai, đơn giản hóa thủ tục hành chính, rút ngắn thời gian giải phóng mặt bằng, giảm vướng mắc pháp lý và tranh chấp.

Một hệ thống pháp luật ngày càng hoàn thiện, đồng bộ và linh hoạt đã và đang tạo hành lang pháp lý vững chắc, thông thoáng cho giải ngân đầu tư công, góp phần kiến tạo cho phát triển.

Cải cách thủ tục thanh, quyết toán: Từ “nút thắt” thành động lực

Nếu thể chế là nền móng thì quy trình quản lý, thanh toán, quyết toán chính là “mạch máu” của đầu tư công. Những cải cách trong lĩnh vực này đã tạo ra chuyển biến thực chất.

Nghị định số 254/2025/NĐ-CP ngày 26/9/2025 quy định về quản lý, thanh toán, quyết toán dự án sử dụng vốn đầu tư công do Bộ Tài chính trình Chính phủ ban hành được đánh giá là bước đột phá lớn. Các quy định về thanh toán vốn được sửa đổi theo hướng phân cấp, phân quyền triệt để cho chủ đầu tư: chủ động lập đề nghị thanh toán, quản lý tạm ứng theo hợp đồng hoặc dự toán, thu hồi tạm ứng và chịu trách nhiệm toàn diện về tính chính xác của hồ sơ.

Hồ sơ, thủ tục được đơn giản hóa mạnh mẽ, đặc biệt đối với các dự án khoa học công nghệ, chuyển đổi số. Số lượng thủ tục hành chính được cắt giảm 33%, khối lượng văn bản, giấy tờ giao dịch tại cơ quan thanh toán giảm khoảng 70%. Thời gian thanh toán vốn được rút ngắn từ 3 ngày xuống tối đa 2 ngày làm việc; riêng tạm ứng vốn chỉ trong 1 ngày làm việc.

Đối với các dự án PPP, Bộ Tài chính đã tham mưu Chính phủ ban hành Nghị định số 312/2025/NĐ-CP ngày 6/12/2025 quy định cơ chế quản lý tài chính dự án đầu tư theo phương thức đối tác công tư và cơ chế thanh toán, quyết toán đối với dự án áp dụng hợp đồng BT đã bổ sung nhiều điểm mới. Trong đó, cho phép tạm ứng vốn đầu tư công cho các tiểu dự án PPP; bỏ quy định thanh toán tối đa 50% giá trị tiểu dự án; quy định thanh toán theo tiến độ hợp đồng và giá trị khối lượng hoàn thành.

Những sửa đổi này giúp giảm áp lực huy động vốn vay, giảm chi phí lãi vay cho nhà đầu tư, nâng cao tính khả thi tài chính của dự án PPP, qua đó tăng sức hấp dẫn trong huy động nguồn lực xã hội cho phát triển hạ tầng.

Cùng với đó, Bộ Tài chính đã ban hành theo thẩm quyền Thông tư số 91/2025/TT-BTC và Thông tư số 27/2025/TT-BTC nhằm hoàn thiện cơ chế quyết toán dự án, đơn giản hóa mẫu biểu, tháo gỡ vướng mắc trong quyết toán các dự án sử dụng vốn nhà nước, khép kín chu trình đầu tư công từ chuẩn bị, thực hiện đến quyết toán.

Với phạm vi tác động bao trùm toàn bộ chu trình đầu tư công, các cải cách thể chế đã tạo nền tảng pháp lý hiện đại, đồng bộ từ Trung ương đến địa phương. Dòng vốn ngân sách được khơi thông nhanh hơn, minh bạch hơn, hiệu quả hơn, tiếp tục giữ vai trò động lực quan trọng cho tăng trưởng và phát triển bền vững.