Bài 4: Trụ cột của tăng trưởng kinh tế bền vững trong giai đoạn mới

Trao đổi với phóng viên Tạp chí Kinh tế - Tài chính, ông Hà Đăng Sơn, Chủ tịch Trung tâm Nghiên cứu năng lượng và Tăng trưởng xanh (CEGR) nhấn mạnh, tự chủ năng lượng là yêu cầu cần thiết trong bảo đảm an ninh năng lượng gắn với phát triển kinh tế bền vững.

Việt Nam đứng trước yêu cầu cấp thiết phải bảo đảm an ninh năng lượng gắn với mục tiêu tăng trưởng cao, bền vững trong thời gian dài.

Thay đổi cách tiếp cận đối với phát triển năng lượng

Phóng viên: Xung đột Trung Đông đảo lộn mọi tính toán của các nền kinh tế trên thế giới, còn đối với Việt Nam, tác động này ra sao, đặc biệt trong lĩnh vực năng lượng, thưa ông?

Ông Hà Đăng Sơn: Xung đột tại Trung Đông cần được nhìn nhận trong bối cảnh rộng hơn của cạnh tranh địa chính trị và tái cấu trúc thị trường năng lượng toàn cầu.

Theo đó, những biến động tại các tuyến hàng hải chiến lược ở Trung Đông có thể làm gián đoạn chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu. Đây là khu vực tập trung nhiều tuyến vận tải dầu khí quan trọng, vì vậy, bất kỳ biến động nào cũng có thể gây gián đoạn nguồn cung và làm gia tăng rủi ro đối với thị trường năng lượng quốc tế. Trong ngắn hạn, tác động dễ thấy nhất là sự biến động của giá dầu và các loại nhiên liệu, kéo theo chi phí sản xuất và vận hành tăng lên trên phạm vi toàn cầu.

Ông Hà Đăng Sơn, Chủ tịch Trung tâm Nghiên cứu năng lượng và Tăng trưởng xanh (CEGR)

Đối với các nền kinh tế châu Á, trong đó có Việt Nam, mức độ ảnh hưởng thường lớn hơn do phụ thuộc nhiều vào nguồn năng lượng nhập khẩu. Khi giá năng lượng thế giới tăng kèm theo nguy cơ thiếu hụt nguồn cung dài hạn, chi phí nguyên nhiên liệu đầu vào và chi phí logistics đều tăng theo, chưa kể nhiều nguyên liệu đầu vào cho sản xuất cũng phụ thuộc nguồn cung ứng từ công nghiệp hóa dầu. Điều này làm gia tăng áp lực lên doanh nghiệp, đặc biệt là các ngành sản xuất và xuất khẩu.

Bên cạnh đó, biến động năng lượng còn ảnh hưởng đến lạm phát và ổn định kinh tế vĩ mô. Khi chi phí đầu vào tăng, doanh nghiệp buộc phải điều chỉnh tăng giá bán, từ đó tạo hiệu ứng lan tỏa sang các lĩnh vực khác của nền kinh tế.

Ở góc độ dài hạn, những biến động này cũng đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với Việt Nam trong việc nâng cao khả năng tự chủ năng lượng, đa dạng hóa nguồn cung và thúc đẩy sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả. Đây không chỉ là giải pháp ứng phó trước rủi ro bên ngoài, mà còn là yếu tố nền tảng để bảo đảm tăng trưởng kinh tế bền vững trong bối cảnh thế giới ngày càng nhiều bất định.

Phóng viên: Theo ông, những biến động hiện nay đang thúc đẩy quá trình chuyển dịch năng lượng tại Việt Nam theo hướng nào?

Ông Hà Đăng Sơn: Việt Nam đã có khoảng hai thập kỷ triển khai các chương trình sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, tuy nhiên, trong bối cảnh hiện nay, yêu cầu này đã chuyển từ khuyến khích sang bắt buộc. Những biến động của thị trường năng lượng toàn cầu, cùng với áp lực từ các cam kết giảm phát thải, đang buộc chúng ta phải thay đổi cách tiếp cận đối với phát triển năng lượng.

Một điểm quan trọng là Việt Nam vẫn còn dư địa rất lớn để nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng. Có thể nói, đây chính là "nguồn năng lượng rẻ nhất", bởi việc tối ưu hóa tiêu thụ sẽ giúp giảm nhu cầu đầu tư vào các nguồn điện mới, đồng thời giảm chi phí sản xuất và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Tuy nhiên, chuyển dịch năng lượng không đồng nghĩa với việc phụ thuộc hoàn toàn vào năng lượng tái tạo. Bản chất của các nguồn năng lượng tái tạo như điện gió, điện mặt trời là phụ thuộc vào điều kiện tự nhiên (nắng, gió) nên không thể đảm bảo cung ứng liên tục, ổn định cho nhu cầu toàn hệ thống. Vì vậy, Việt Nam cần xây dựng một chiến lược cân bằng, kết hợp giữa các nguồn năng lượng sạch và các nguồn điện ổn định chạy nền. Bên cạnh đó, việc đầu tư nâng cấp hệ thống lưới điện và hạ tầng năng lượng là yếu tố then chốt để bảo đảm khả năng điều tiết và vận hành hệ thống điện quốc gia.

Một vấn đề không thể bỏ qua là sự phụ thuộc ngày càng lớn vào nhập khẩu năng lượng, tiềm ẩn nhiều rủi ro trong dài hạn. Do đó, cần rà soát lại các chiến lược và quy hoạch năng lượng theo hướng đa dạng hóa nguồn cung, giảm dần phụ thuộc vào bên ngoài và nâng cao năng lực tự chủ. Chỉ khi giải quyết được đồng thời các bài toán về hiệu quả, ổn định và bền vững, quá trình chuyển dịch năng lượng mới thực sự trở thành động lực cho tăng trưởng kinh tế trong dài hạn.

Nhiều "đột phá" trong định hướng thu hút đầu tư tư nhân

Phóng viên: Trong bối cảnh địa chính trị và thị trường năng lượng toàn cầu biến động rất khó lường, khó dự báo, ông đánh giá như thế nào về Nghị quyết số 70-NQ/TW và yêu cầu triển khai để vừa bảo đảm an ninh năng lượng, vừa đáp ứng mục tiêu tăng trưởng kinh tế?

Ông Hà Đăng Sơn: Nghị quyết số 70-NQ/TW về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 được đánh giá là có nhiều "đột phá" mang tính cách mạng, với những định hướng chính sách nhằm thu hút đầu tư tư nhân trong lĩnh vực năng lượng cũng như tạo cơ chế thúc đẩy triển khai những dự án, công trình trọng điểm nhằm đảm bảo an ninh năng lượng quốc gia. Bên cạnh đó, Nghị quyết số 70-NQ/TW cũng khuyến khích mạnh mẽ đối với đầu tư và sử dụng năng lượng một cách tiết kiệm, hiệu quả, đồng thời giảm thiểu phát thải và bảo vệ môi trường.

Với các nguồn năng lượng tái tạo như điện gió, điện mặt trời có tính bất ổn định, để gia tăng tỷ trọng các nguồn điện này trong cơ cấu nguồn điện, bên cạnh đầu tư hạ tầng truyền tải và các hạ tầng phục vụ dịch vụ phụ trợ, Nghị quyết cũng đưa ra yêu cầu cần phát triển các nguồn điện linh hoạt, ổn định, sẵn sàng tham gia cung ứng khi các nguồn tái tạo không đáp ứng được nhu cầu, hoặc khi xảy ra tình trạng dư thừa hay thiếu hụt công suất. Đồng thời, cần có các công cụ phù hợp nhằm ổn định hệ thống lưới điện và bảo đảm chất lượng cung ứng điện như thủy điện tích năng hoặc pin lưu trữ.

Ngoài ra, Nghị quyết số 70-NQ/TW cũng nhấn mạnh yêu cầu hạn chế rủi ro từ sự phụ thuộc vào các nguồn nhiên liệu nhập khẩu. Để bảo đảm an ninh năng lượng, cần xây dựng và triển khai các kế hoạch đầu tư hệ thống kho dự trữ nhiên liệu như khí, dầu, than, qua đó chủ động nguồn cung trong trường hợp xảy ra các biến động bất thường ảnh hưởng đến hoạt động cung ứng.

Phóng viên: Như ông đã chia sẻ, có rất nhiều nội dung quan trọng đã được định hướng tại Nghị quyết số 70-NQ/TW. Vậy ông đánh giá như thế nào về yêu cầu cấp thiết chuyển đổi xanh của Việt Nam hiện nay, thưa ông?

Ông Hà Đăng Sơn: Thị trường năng lượng quốc tế tiếp tục diễn biến phức tạp, tiềm ẩn nhiều rủi ro, tác động trực tiếp đến an ninh năng lượng quốc gia, trong bối cảnh đó, yêu cầu chuyển đổi xanh tại Việt Nam không còn là xu hướng dài hạn mà đã trở thành nhu cầu cấp thiết. Đặc biệt, tinh thần sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả là chủ trương xuyên suốt trong nhiều năm qua và đã được khẳng định rõ trong Nghị quyết số 70-NQ/TW cũng như trong Kết luận số 14-KL/TW ngày 20/3/2026 của Bộ Chính trị về các nhiệm vụ, giải pháp nhằm bảo đảm nguồn cung và ổn định giá nhiên liệu, đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội trong tình hình mới.

Bên cạnh đó, Chỉ thị số 10/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ về việc tăng cường thực thi tiết kiệm điện và phát triển điện mặt trời mái nhà cũng đã đặt ra những định hướng quan trọng về phát triển điện mặt trời mái nhà theo mô hình "tự sản, tự tiêu", kết hợp với các giải pháp lưu trữ năng lượng nhằm giảm phụ tải giờ cao điểm và tăng khả năng tự chủ nguồn điện tại chỗ.

Chuyên gia năng lượng Hà Đăng Sơn Chức vụ: Chủ tịch Trung tâm Nghiên cứu Năng lượng và Tăng trưởng xanh (CEGR) - tổ chức nghiên cứu và tư vấn trực thuộc Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (VUSTA). Chuyên môn: Nghiên cứu chính sách năng lượng, quy hoạch điện, năng lượng tái tạo (điện gió, điện mặt trời) và các giải pháp tăng trưởng xanh. Vai trò và đóng góp chính: Tư vấn chính sách năng lượng, thúc đẩy năng lượng tái tạo, tiết kiệm năng lượng, thị trường carbon. Các quan điểm nổi bật: An ninh năng lượng: Nhấn mạnh tầm quan trọng của việc chủ động trong an ninh năng lượng trung và dài hạn, đặc biệt là vai trò của các doanh nghiệp nhà nước. Phát triển điện tái tạo: Đánh giá cao các chính sách khuyến khích năng lượng tái tạo nhưng cũng lưu ý về việc "bùng nổ" công suất cần đồng bộ với hạ tầng lưới điện và điều độ lưới điện thông minh. Chuyển đổi năng lượng: Khẳng định việc phát triển bền vững cần kết hợp công nghệ hiện đại và nguồn nhân lực cao và cần được định hướng theo các nguyên tắc thị trường.

Giải pháp này lại càng phù hợp với điều kiện thực tế của Việt Nam trong bối cảnh hiện nay. Thứ nhất, sau khoảng 5-7 năm phát triển, thị trường điện mặt trời mái nhà đã tích lũy được kinh nghiệm, năng lực kỹ thuật và hệ sinh thái triển khai tương đối hoàn chỉnh. Thứ hai, hiệu quả kinh tế của mô hình này đã được chứng minh trong thực tế, đặc biệt đối với các doanh nghiệp có nhu cầu sử dụng điện lớn.

Việc đầu tư hệ thống điện mặt trời mái nhà không chỉ giúp doanh nghiệp giảm chi phí năng lượng trong dài hạn, mà còn nâng cao khả năng chủ động trước các biến động về nguồn cung. Trong những thời điểm cao điểm hoặc khi xảy ra nguy cơ thiếu điện, hệ thống này cho phép doanh nghiệp điều chỉnh phụ tải và giảm phụ thuộc vào lưới điện quốc gia.

Tuy nhiên, để quá trình chuyển đổi xanh thực sự hiệu quả, cần có cách tiếp cận tổng thể hơn, không chỉ dừng lại ở phát triển nguồn năng lượng tái tạo, mà còn bao gồm cải thiện hiệu quả sử dụng năng lượng và nâng cấp hạ tầng kỹ thuật. Đây là bài toán vừa mang tính kỹ thuật, vừa mang tính chính sách, đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa Nhà nước và doanh nghiệp nhằm bảo đảm an ninh năng lượng trong dài hạn.

Bảo đảm cung ứng năng lượng ổn định, nền tảng phát triển kinh tế

Phóng viên: Nghị quyết số 70-NQ/TW của Bộ Chính trị đã nêu rõ, phát triển đồng bộ, hợp lý và đa dạng hóa các loại hình năng lượng; ưu tiên khai thác, sử dụng triệt để và hiệu quả các nguồn năng lượng tái tạo. Ông đánh giá như thế nào về xu hướng gia tăng đầu tư vào năng lượng tái tạo đang diễn ra mạnh mẽ, đặc biệt trong bối cảnh vai trò trọng yếu của an ninh năng lượng trong mục tiêu tăng trưởng kinh tế?

Ông Hà Đăng Sơn: Có thể thấy, với những định hướng lớn về an ninh năng lượng của Đảng, Chính phủ cho thấy vai trò của năng lượng đối với tăng trưởng kinh tế quốc gia. Điều này thể hiện tầm nhìn dài hạn, đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng kinh tế cao trong những năm tới. Khi đó, việc bảo đảm cung ứng năng lượng ổn định sẽ trở thành yếu tố nền tảng cho phát triển kinh tế.

Đáng chú ý, Nghị quyết 70-NQ/TW của Bộ Chính trị mang ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh hiện nay. Nghị quyết đặt ra yêu cầu bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia theo hướng an toàn, ổn định, hiện đại, có dự phòng tin cậy, đa dạng hóa nguồn cung, phát triển mạnh năng lượng tái tạo, sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả và gắn chặt với mục tiêu tăng trưởng xanh, chuyển đổi số, quốc phòng, an ninh và hội nhập quốc tế.

Các mục tiêu phát triển năng lượng trong giai đoạn tới đã xác định rõ yêu cầu phát triển các nguồn năng lượng một cách hài hòa, bao gồm cả năng lượng tái tạo và các nguồn năng lượng mới. Đồng thời, cần sử dụng tài nguyên năng lượng hiệu quả hơn, giảm lãng phí và nâng cao hiệu suất sử dụng.

Chính vì vậy, việc gia tăng số lượng nhà đầu tư tham gia vào các dự án năng lượng tái tạo là một tín hiệu tích cực, phản ánh xu hướng phát triển tất yếu của ngành năng lượng Việt Nam. Với sự tiến bộ của công nghệ, hiệu quả phát điện của các hệ thống năng lượng tái tạo ngày càng được cải thiện, đồng thời nhiều hạn chế kỹ thuật trước đây cũng đang dần được khắc phục.

Tuy nhiên, cần nhìn nhận rõ rằng năng lượng tái tạo không phải là nguồn năng lượng có thể hoàn toàn thay thế các nguồn năng lượng truyền thống. Do phụ thuộc vào điều kiện thời tiết, các nguồn này chỉ có thể đóng góp một phần trong cơ cấu năng lượng. Vì vậy, trong quy hoạch hệ thống điện quốc gia, cần bảo đảm sự cân bằng giữa năng lượng tái tạo và các nguồn điện nền ổn định như điện khí hoặc điện hạt nhân để duy trì tính ổn định của hệ thống.

Phóng viên: Theo ông, cần làm gì để bảo đảm hiệu quả và tính bền vững của các dự án này góp phần đưa Việt Nam nhanh chóng đạt được mục tiêu tự chủ năng lượng theo tinh thần chỉ đạo của Đảng, Chính phủ, thưa ông?

Ông Hà Đăng Sơn: Để bảo đảm hiệu quả của các dự án, theo tôi, trước hết cần kiểm soát chặt chẽ năng lực của nhà đầu tư. Thực tế cho thấy đã có tình trạng một số nhà đầu tư đăng ký dự án, nhưng không nhằm mục đích triển khai mà chỉ để giữ chỗ hoặc chuyển nhượng, gây lãng phí nguồn lực và ảnh hưởng đến quy hoạch chung.

Bên cạnh đó, yếu tố kỹ thuật và năng lực vận hành cũng đóng vai trò quyết định. Các dự án năng lượng tái tạo đòi hỏi đội ngũ kỹ thuật có kinh nghiệm để xử lý các vấn đề phát sinh trong quá trình vận hành. Nếu không, hiệu quả thực tế có thể thấp hơn nhiều so với dự kiến ban đầu, dẫn đến rủi ro tài chính và ảnh hưởng tới hệ thống điện.

Do đó, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà đầu tư, địa phương và cơ quan quản lý trong toàn bộ vòng đời dự án, từ khâu phê duyệt, triển khai đến vận hành, nhằm bảo đảm tính hiệu quả, minh bạch và bền vững của các dự án năng lượng tái tạo.

Phóng viên: Xin trân trọng cảm ơn ông!

(Còn tiếp)