Bài 3: Kho dự trữ chiến lược - chìa khóa ổn định trong sự bất định

Nghị quyết số 70-NQ/TW của Bộ Chính trị đã đặt nền móng quan trọng, song để hiện thực hóa mục tiêu này, Việt Nam cần một lộ trình bài bản, nguồn lực đủ mạnh và cơ chế chính sách đột phá nhằm bảo đảm an ninh năng lượng và ổn định kinh tế vĩ mô.

Áp lực an ninh năng lượng trong bối cảnh toàn cầu bất định

Thế giới chứng kiến sự gia tăng rõ rệt của các rủi ro địa chính trị, đặc biệt tại các khu vực trọng yếu về năng lượng như Trung Đông. Những căng thẳng tại eo biển Hormuz - nơi trung chuyển khoảng 20% lượng dầu thương mại toàn cầu đã phơi bày mức độ mong manh của chuỗi cung ứng năng lượng quốc tế.

Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng kinh tế 2 con số, bài toán đảm bảo an ninh năng lượng trở nên cấp bách hơn bao giờ hết.

Theo Giám đốc Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF) Kristalina Georgieva, xung đột đã gây ra sự gián đoạn nghiêm trọng nhất từ trước đến nay đối với nguồn cung năng lượng toàn cầu, với hàng triệu thùng dầu bị ngừng sản xuất do Iran phong tỏa eo biển Hormuz - tuyến vận chuyển quan trọng cho 20% nguồn dầu và khí đốt thế giới. Căng thẳng leo thang đã làm nguồn cung dầu toàn cầu giảm khoảng 13%.

Thực tế đầu năm 2026 đã minh chứng rõ nét cho điều này. Giá dầu Brent tăng từ khoảng 70-75 USD/thùng lên 83-84 USD/thùng chỉ trong thời gian ngắn, có thời điểm đã vượt ngưỡng 110 USD/thùng kéo theo áp lực lớn lên các nền kinh tế nhập khẩu năng lượng, trong đó có Việt Nam. Với việc trở thành nước nhập khẩu ròng năng lượng từ năm 2015, nền kinh tế Việt Nam ngày càng nhạy cảm với các cú sốc bên ngoài.

Theo số liệu từ Cục Hải quan (Bộ Tài chính), riêng tháng 3/2026, cả nước nhập khẩu gần 1,2 triệu tấn xăng dầu các loại, tương đương 1,46 tỷ USD. So với tháng trước, mức này tăng gần 13% về sản lượng, nhưng giá trị tăng đột biến hơn 94%, phản ánh rõ tác động của giá dầu thế giới leo thang. Trong 3 tháng đầu năm 2026, tổng lượng xăng dầu nhập khẩu đạt gần 3,4 triệu tấn, với kim ngạch hơn 2,9 tỷ USD. Sản lượng nhập khẩu tăng gần gấp rưỡi so với cùng kỳ năm 2025, cho thấy nhu cầu đảm bảo nguồn cung trong nước đang gia tăng đáng kể.

Những con số này không chỉ phản ánh nhu cầu năng lượng gia tăng, mà còn cho thấy mức độ phụ thuộc ngày càng lớn của nền kinh tế vào nguồn cung bên ngoài. Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng kinh tế 2 con số, bài toán đảm bảo an ninh năng lượng trở nên cấp bách hơn bao giờ hết.

Tại Hội nghị toàn quốc nghiên cứu, học tập, quán triệt và triển khai thực hiện Nghị quyết Hội nghị lần thứ hai Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV diễn ra sáng ngày 13/4, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh, trong quy hoạch tổng thể phải đặc biệt chú trọng hơn nữa quy hoạch năng lượng. Ảnh: VGP/Nhật Bắc

Tại Hội nghị toàn quốc nghiên cứu, học tập, quán triệt và triển khai thực hiện Nghị quyết Hội nghị lần thứ hai Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV diễn ra sáng ngày 13/4, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh, trong quy hoạch tổng thể phải đặc biệt chú trọng hơn nữa quy hoạch năng lượng. Theo Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm: "Năng lượng phải được đặt trong tổng thể phát triển quốc gia, trong tương quan với công nghiệp, đô thị, logistics, hạ tầng số, chuyển đổi xanh, khả năng chống chịu và an ninh quốc gia, phải đảm bảo tự chủ".

Tại phiên thảo luận Kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa XVI ngày 10/4, Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng cũng khẳng định, thời gian qua, Chính phủ đã chỉ đạo các cơ quan như Bộ Tài chính, Ngân hàng Nhà nước và Bộ Công Thương phối hợp điều tiết thị trường, giảm thiểu tác động của biến động giá năng lượng và thị trường tiền tệ quốc tế đối với nền kinh tế trong nước.

Một trong những công cụ tài khóa được sử dụng là điều chỉnh thuế nhập khẩu xăng dầu nhằm đa dạng hóa nguồn cung và giảm áp lực giá trong nước. Quốc hội cũng đã thông qua Nghị quyết giảm thuế thuế bảo vệ môi trường, thuế giá trị gia tăng, thuế tiêu thụ đặc biệt đối với xăng, dầu và nhiên liệu bay đến hết tháng 6/2026.

Quỹ Bình ổn giá xăng dầu cũng được sử dụng như "van giảm xóc" của thị trường, giúp làm mềm các cú sốc giá ngắn hạn khi giá năng lượng thế giới tăng đột biến. "Song song với đó, việc tăng cường năng lực dự trữ xăng dầu quốc gia cũng được xem là giải pháp quan trọng nhằm nâng cao khả năng ứng phó khi nguồn cung năng lượng toàn cầu biến động", Thủ tướng Lê Minh Hưng nhấn mạnh.

Nghị quyết 70-NQ/TW và yêu cầu hiện thực hóa hạ tầng dự trữ

Thực tế, Nghị quyết 70-NQ/TW đã đặt ra mục tiêu cụ thể đến năm 2030, các cơ sở lọc dầu đáp ứng tối thiểu 70% nhu cầu xăng dầu trong nước; mức dự trữ xăng dầu đạt khoảng 90 ngày nhập ròng - một tiêu chuẩn tiệm cận thông lệ quốc tế. Đây không chỉ là chỉ tiêu kỹ thuật, mà còn là "vùng đệm an toàn" giúp nền kinh tế chống chịu trước các cú sốc cung - cầu năng lượng toàn cầu.

Tuy nhiên, hiện tại, Việt Nam chưa có kho dự trữ xăng dầu quốc gia riêng biệt. Hàng dự trữ đang được tồn trữ tại kho của doanh nghiệp đầu mối kinh doanh xăng dầu lớn thông qua hợp đồng, trả phí theo định mức với các đơn vị. Mức dự trữ này chỉ khoảng 7-10 ngày tiêu thụ. Vừa qua, Chính phủ đã giao Bộ Công Thương sớm làm việc với các đối tác nước ngoài để triển khai ngay việc xây dựng kho dự trữ xăng dầu chiến lược tại Nghi Sơn (Thanh Hóa).

Tính toán của Bộ Công Thương cho thấy, nhu cầu năng lượng sơ cấp của Việt Nam khoảng 119,6 triệu TOE (tấn dầu quy đổi). Trong đó, sản xuất trong nước đáp ứng được khoảng 66 triệu và nhập khẩu 53,6 triệu (gần 44%). Về lâu dài, cần cập nhật chiến lược, quy hoạch năng lượng để giảm tỷ lệ nhập khẩu năng lượng sơ cấp xuống còn khoảng 30% vào năm 2030.

Các chuyên gia kinh tế nhận định, nguy cơ bất ổn năng lượng toàn cầu hiện nay không mang tính ngắn hạn, mà có thể kéo dài, xuất phát từ cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc và những điểm nóng địa chính trị khó lường. Theo TS. Lê Xuân Nghĩa, chuyên gia kinh tế nhấn mạnh trong bối cảnh bất ổn năng lượng toàn cầu có thể kéo dài, Việt Nam không thể tiếp tục chần chừ trong việc xây dựng kho dự trữ xăng dầu quốc gia. Đây là "trụ cột quan trọng" để ổn định kinh tế vĩ mô.

Chiến lược "dự trữ và bình ổn" chính là chìa khóa để giảm "độ sốc" của nền kinh tế khi giá năng lượng biến động.

Cùng quan điểm, TS. Nguyễn Quốc Thập, Chủ tịch Hội Dầu khí Việt Nam cho rằng, điểm yếu lớn nhất hiện nay là năng lực dự trữ còn hạn chế trong khi mức độ phụ thuộc nhập khẩu ngày càng tăng. Việc triển khai chậm các dự án dự trữ khiến khả năng ứng phó với khủng hoảng bị suy giảm.

Tuy nhiên, theo các chuyên gia, kho dự trữ năng lượng không đơn thuần là hệ thống bể chứa, mà là một cấu phần quan trọng của hạ tầng kinh tế quốc gia. Những thách thức lớn nhất hiện nay nằm ở khâu triển khai, đặc biệt là nguồn lực và cơ chế chính sách.

Theo Chủ tịch Hiệp hội Xăng dầu Việt Nam Bùi Ngọc Bảo, việc xây dựng hệ thống kho dự trữ quốc gia đòi hỏi vốn đầu tư rất lớn và thời gian thu hồi dài. Vì vậy, cần thiết kế cơ chế đầu tư theo hướng mở, thu hút khu vực tư nhân và áp dụng mô hình hợp tác công - tư (PPP).

Thảo luận tại tổ về kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội 5 năm tới tại Kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa XVI, ông Đặng Ngọc Huy, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Công tác đại biểu của Quốc hội cho biết Nghị quyết 70-NQ/TW của Bộ Chính trị về đảm bảo an ninh năng lượng đặt mục tiêu mức dự trữ xăng dầu phải đạt khoảng 90 ngày đến năm 2030.

"Chúng ta không thể vận hành một nền kinh tế 514 tỷ USD, đứng thứ 32 thế giới với một bình năng lượng luôn báo động. Chính vì vậy, xây dựng kho dự trữ chiến lược quốc gia chính là mua bảo hiểm cho nền kinh tế", ông Huy nhấn mạnh.

Cùng quan điểm, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội Phạm Thị Thúy Chinh cho rằng, cần tăng chi đầu tư cho dự trữ xăng dầu, bởi lĩnh vực này mới chiếm 21% trong tổng chi cho dự trữ. Bên cạnh đó, cần hiện đại hóa công nghệ, hệ thống kho bảo quản dự trữ các mặt hàng chiến lược, trong đó có xăng dầu.

Theo các chuyên gia, ở góc độ dài hạn, những biến động địa chính trị đang diễn ra đã đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với Việt Nam trong việc nâng cao khả năng tự chủ năng lượng. Cùng với đó là đa dạng hóa nguồn cung và thúc đẩy sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả. Đây không chỉ là giải pháp ứng phó trước rủi ro bên ngoài, mà còn là yếu tố nền tảng để bảo đảm tăng trưởng kinh tế bền vững trong bối cảnh thế giới ngày càng nhiều bất định

(Còn tiếp)