Tái cơ cấu ngành điện, tạo nền tảng phát triển thị trường cạnh tranh

Tái cơ cấu ngành điện phục vụ phát triển thị trường điện cạnh tranh. Ảnh: EVN

Tách bạch các khâu độc quyền tự nhiên và thị trường điện cạnh tranh

Tại họp báo thường kỳ quý III/2026 của Bộ Công Thương diễn ra chiều 7/10, trả lời câu hỏi của báo chí về việc tái cơ cấu Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN), ông Bùi Quốc Hùng, Phó Cục trưởng Cục Điện lực cho biết, Bộ Công Thương được Chính phủ giao xây dựng Đề án tái cơ cấu ngành điện phục vụ phát triển thị trường điện cạnh tranh. Ông Bùi Quốc Hùng cho biết, Đề án đã được trình Chính phủ ngày 15/9.

Theo ông Bùi Quốc Hùng, ngành điện hiện nay không chỉ có EVN tham gia mà còn bao gồm các doanh nghiệp trong và ngoài nước. Đặc biệt, khu vực phát điện đã có thị trường phát điện cạnh tranh với sự tham gia của nhiều doanh nghiệp ngoài EVN.

Từ kinh nghiệm quốc tế, Phó Cục trưởng Cục Điện lực cho biết, xu thế tại các quốc gia phát triển thị trường điện cạnh tranh thành công đều dựa trên một nguyên tắc cốt lõi là tách bạch giữa khâu mang tính độc quyền tự nhiên và khâu mang tính cạnh tranh trong chuỗi sản xuất điện năng cung ứng cho khách hàng sử dụng điện.

Theo đó, chuỗi cung ứng điện năng được phân định thành 2 nhóm. Đối với khâu độc quyền tự nhiên, ngoài khâu vận hành hệ thống điện và thị trường điện đã thực hiện tách bạch với việc Công ty TNHH MTV Vận hành hệ thống điện và thị trường điện Quốc gia (NSMO) được thành lập và chuyển về Bộ Công Thương quản lý, các khâu truyền tải và phân phối điện đều không mang lại hiệu quả về mặt kinh tế nếu đầu tư trùng lặp.

Các khâu này thường được tách biệt về mặt tổ chức, quản lý độc lập và đặt dưới sự kiểm soát, giám sát chặt chẽ của cơ quan quản lý nhà nước nhằm bảo đảm tính trung lập và tiếp cận công bằng. Trong khi đó, các khâu mang tính cạnh tranh gồm phát điện và bán lẻ điện được thiết kế để mở cửa, thu hút đa dạng các thành phần kinh tế tham gia cạnh tranh, qua đó tối ưu hóa chi phí, nâng cao hiệu quả vận hành và chất lượng dịch vụ.

Ông Bùi Quốc Hùng, Phó Cục trưởng Cục Điện lực (Bộ Công Thương)

Trên cơ sở đó, thực hiện nhiệm vụ lãnh đạo Chính phủ giao, Bộ Công Thương đã phối hợp với các bộ, ngành và đơn vị liên quan xây dựng Đề án tái cơ cấu ngành điện phục vụ phát triển thị trường điện cạnh tranh các cấp độ.

Mục tiêu là rà soát hiện trạng các khâu trong chuỗi cung ứng điện năng và đề xuất các phương án tái cơ cấu ngành điện phục vụ hình thành, phát triển thị trường bán lẻ điện – cấp độ cuối cùng của thị trường điện cạnh tranh tại Việt Nam.

Nội dung này cũng bao gồm định hướng điều chỉnh cơ cấu của EVN và các đơn vị thành viên.

Trong khâu phát điện, định hướng đặt ra là kế thừa chủ trương cổ phần hóa và thoái vốn nhà nước tại các Tổng công ty Phát điện thuộc các tập đoàn tại Đề án tái cơ cấu ngành điện phục vụ thị trường bán buôn điện cạnh tranh trước đây, qua đó tạo nguồn lực cho các tập đoàn thực hiện đầu tư các dự án nguồn điện.

Đồng thời, xem xét thành lập Tổng công ty Phát điện Chiến lược Quốc gia trên cơ sở hợp nhất các nhà máy thủy điện chiến lược đa mục tiêu. Mục tiêu là tận dụng khả năng cạnh tranh trên thị trường của các nhà máy này để tạo nguồn lực đầu tư các nguồn điện mang ý nghĩa chiến lược do Nhà nước độc quyền đầu tư xây dựng và vận hành theo quy định tại Luật Điện lực.

Đối với khâu truyền tải điện, định hướng là sớm thực hiện tách Tổng công ty Truyền tải điện quốc gia (EVNNPT) khỏi EVN và chuyển về Bộ chuyên ngành quản lý, phục vụ phát triển thị trường điện cạnh tranh cũng như bảo đảm tính đồng bộ nguồn – lưới trong triển khai Quy hoạch phát triển điện lực quốc gia.

Trong khâu phân phối, bán lẻ điện, sẽ thực hiện tách bạch giữa bộ phận phân phối và bán lẻ điện tại các Tổng công ty Điện lực trực thuộc EVN theo một lộ trình dài hạn, từ tách bạch về chi phí, tổ chức đến tách bạch về sở hữu. Theo đại diện Cục Điện lực, việc thực hiện theo lộ trình từng bước là cần thiết để bảo đảm khả năng tài chính cho các đơn vị này ký kết các hợp đồng quản lý rủi ro với các đơn vị phát điện.

Liên quan cơ chế giá điện, ông Bùi Quốc Hùng cho biết, theo Quyết định số 963/QĐ-BCT ngày 22/4/2026 quy định khung giờ cao điểm, thấp điểm và giờ bình thường của hệ thống điện quốc gia, giờ cao điểm từ 17h30 đến 22h30, từ thứ Hai đến thứ Bảy; Chủ nhật không có giờ cao điểm.

Về giá điện theo giờ cao điểm, thấp điểm, trước mắt đề nghị, kiến nghị áp dụng cho khách hàng lớn, khách hàng sản xuất công nghiệp, chưa áp dụng đối với khách hàng sinh hoạt.

Đối với khách hàng sinh hoạt, Bộ Công Thương đang trình, báo cáo Chính phủ để thông qua chủ trương sửa đổi Quyết định số 14/2025/QĐ-TTg quy định về cơ cấu biểu giá bán lẻ điện. Hiện có 6 bậc thang giá bán lẻ điện cho khách hàng sử dụng điện sinh hoạt, giá điện tăng theo bậc thang và càng ở bậc thang sau giá càng cao, chưa phụ thuộc vào giờ cao điểm, thấp điểm.

Cục Điện lực đang phối hợp với EVN và 5 tổng công ty phân phối điện, 5 tổng công ty điện lực để hoàn thiện các nội dung sửa đổi. Bộ Công Thương cũng đã có văn bản đề nghị 34 tỉnh, thành phố cung cấp số liệu liên quan để sửa đổi đồng bộ, báo cáo Thủ tướng Chính phủ.

Huy động nguồn lực, bảo đảm cung ứng điện đáp ứng mục tiêu tăng trưởng 2 con số

Cùng với tái cơ cấu ngành điện, việc tăng trưởng công suất nguồn điện để đáp ứng nhu cầu tăng trưởng năm 2027 và các năm tiếp theo là một trong những vấn đề được Bộ Công Thương tập trung triển khai.

Theo đại diện Cục Điện lực, trong Quy hoạch điện VIII, Quy hoạch điện VIII điều chỉnh và Kế hoạch triển khai thực hiện Quy hoạch điện VIII đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt, Bộ Công Thương đã tính đến tốc độ tăng trưởng công suất nguồn điện để bảo đảm mục tiêu tăng trưởng kinh tế 2 con số.

Tuy nhiên, sau khi thay đổi chính quyền địa phương 2 cấp, không gian phát triển của các địa phương có nhiều thay đổi, kéo theo sự chuyển dịch nhu cầu. Các lĩnh vực như xe điện, trung tâm dữ liệu, trí tuệ nhân tạo có nhu cầu sử dụng điện rất lớn tại các địa phương ngày càng tăng, dẫn tới nhu cầu sử dụng điện cũng thay đổi.

Bộ Công Thương đã đánh giá ngay từ đầu rằng việc đáp ứng chỉ tiêu tăng trưởng nguồn điện trong giai đoạn 2026-2030 có nhiều thách thức. Với quyết tâm chính trị, Bộ tiếp tục quyết liệt chỉ đạo thực hiện các giải pháp để bảo đảm mục tiêu đề ra. Quá trình tổ chức thực hiện đòi hỏi sự tham gia đồng bộ, phối hợp chặt chẽ của nhiều cơ quan, bộ, ngành và chính quyền địa phương các cấp.

Một trong những giải pháp trọng tâm là hoàn thiện các điểm nghẽn thể chế. Bộ Công Thương đang khẩn trương rà soát sửa đổi Luật Điện lực, dự kiến trình Quốc hội thông qua tại kỳ họp thứ 2, khai mạc ngày 17/10/2026, theo tinh thần thể chế hóa đầy đủ các nội dung tại Nghị quyết số 70-NQ/TW về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.

Liên quan đến giải pháp bảo đảm cung ứng điện, ông Bùi Quốc Hùng cho biết, Bộ Công Thương đang có báo cáo tổng thể Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ về các giải pháp bảo đảm cung ứng điện giai đoạn 2027-2030. Sau khi được phê duyệt, Bộ sẽ khẩn trương triển khai thực hiện.

Trước diễn biến thời tiết còn tiềm ẩn nhiều yếu tố cực đoan và khó lường, dự báo từ nay đến cuối năm 2026 có thể xuất hiện các đợt mưa bão và lũ lớn, Bộ Công Thương cũng đang triển khai đồng bộ các giải pháp, tăng cường chỉ đạo các đơn vị liên quan chủ động ứng phó các tình huống phát sinh, với mục tiêu cao nhất là bảo đảm cung ứng điện an toàn, ổn định, liên tục cho phát triển kinh tế – xã hội và đời sống nhân dân.

Các đơn vị được yêu cầu theo dõi sát nhu cầu phụ tải, tình hình thời tiết, thủy văn, khả năng cung ứng nhiên liệu và tình hình vận hành nguồn điện, lưới điện; sẵn sàng bố trí nhân lực, phương tiện, tăng cường lực lượng ứng trực trong thời gian mưa bão; kiểm tra, giám sát hành lang tuyến, thiết bị lưới điện và các công trình điện.

Bộ Công Thương cũng chỉ đạo vận hành linh hoạt các hồ chứa thủy điện, bảo đảm đồng thời mục tiêu duy trì dung tích phòng lũ, điều tiết hồ chứa, cắt giảm lũ, bảo đảm an toàn hồ đập, hạ du và duy trì công suất các nhà máy thủy điện; lên kế hoạch tích nước các hồ thủy điện lên mực nước dâng bình thường vào cuối năm 2026 để phục vụ phát điện cho mùa khô năm 2027.

Cùng với đó là bảo đảm cung ứng nhiên liệu than, dầu và khí cho sản xuất điện; đôn đốc tiến độ các công trình nguồn và lưới điện trọng điểm; nâng cao hiệu quả dự báo, đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số trong dự báo phụ tải; triển khai các chương trình quản lý nhu cầu điện, điều chỉnh phụ tải, sử dụng điện tiết kiệm và hiệu quả, nhất là trong thời gian cao điểm.