4.600 MW bị “giam lỏng”, chi phí điện đội lên từng ngày

Tinh thần “vừa chạy vừa xếp hàng” và nghịch lý nguồn điện sạch

Trong những thông điệp gần đây về tinh gọn bộ máy và nâng cao hiệu suất quản trị, Tổng Bí thư Tô Lâm đã nhấn mạnh tinh thần hành động “vừa chạy vừa xếp hàng”. Đây không đơn thuần là một khẩu hiệu, mà là một tư duy quản trị linh hoạt, gắn với thực tiễn. Tinh thần này đặt ra yêu cầu không chờ đợi sự hoàn hảo tuyệt đối hay một hệ thống văn bản chi tiết đến từng khâu mới triển khai hành động. Trong bối cảnh miền Bắc đang đối mặt nguy cơ thiếu hụt khoảng 3.500 MW công suất đỉnh vào mùa khô năm 2026, cách tiếp cận này được xem là chìa khóa để tháo gỡ vướng mắc cho các dự án điện sạch đang chờ cơ chế.

Những dự án năng lượng tái tạo đang chờ cơ chế giá chính thức để giải phóng công suất.

Một nghịch lý đang hiện hữu: trong khi hệ thống điện quốc gia căng mình tìm nguồn cung, hàng nghìn MW điện sạch đã hoàn thành đầu tư lại phải “đứng bánh” hoặc vận hành cầm chừng do vướng mắc thủ tục. Sự chậm trễ này không chỉ là vấn đề kỹ thuật, mà còn gây lãng phí nguồn lực xã hội ở mức độ đáng báo động.

Trong khi đó, theo báo cáo cập nhật từ ngành điện, hiện có khoảng 4.600 MW công suất điện tái tạo (bao gồm 173 dự án vướng văn bản nghiệm thu CCA và các dự án chuyển tiếp) chưa có giá chính thức hoặc chưa được huy động tối đa.

Để bù đắp cho khoảng trống này nhằm đảm bảo an ninh năng lượng, EVN buộc phải huy động các nguồn nhiệt điện chạy dầu (DO/FO) với mức giá thành thực tế lên tới 5.500-6.000 đồng/kWh. Hãy làm một phép tính sòng phẳng: khoản chênh lệch giữa giá điện dầu đắt đỏ và giá điện sạch (trung bình khoảng 3.500-4.000 đồng/kWh), nhân với sản lượng hàng triệu kWh mỗi ngày, chính là chi phí cơ hội mà nền kinh tế phải gánh chịu.

Chưa dừng lại ở đó, “cục máu đông” dư nợ hơn 100.000 tỷ đồng của các chủ đầu tư tại hệ thống ngân hàng đang tạo ra áp lực tài chính rất lớn. Khi dòng tiền từ dự án bị nghẽn lại tại “cửa ngõ” pháp lý, nợ xấu gia tăng là điều khó tránh khỏi, trực tiếp đe dọa đến hệ số an toàn vốn của các ngân hàng thương mại. Khoản chênh lệch giá và chi phí lãi vay phát sinh chính là “hố đen” đang âm thầm nuốt chửng nội lực quốc gia mỗi ngày.

Thu hẹp khoảng cách thực thi, cần cú hích thể chế mạnh mẽ

Một trong những rào cản khó nhận diện nhất hiện nay chính là tâm lý e ngại trong bộ máy thực thi. Việc chuyển giao Trung tâm Điều độ Hệ thống điện Quốc gia (A0) sang Bộ Công Thương, cùng quá trình sắp xếp lại các đơn vị chuyên trách, đã tạo ra những “khoảng lặng” nhất định về thẩm quyền và trách nhiệm.

Cần một “cú hích” văn bản để giải tỏa cơn khát điện quốc gia.

Trong giai đoạn giao thoa này, sự thận trọng thái quá vô tình tạo ra một “vùng trũng” trách nhiệm. Khi chưa có các hướng dẫn chi tiết về khung giá mới hay phương thức thanh toán theo Luật năm 2026, các cơ quan chuyên môn thường có xu hướng lựa chọn giải pháp “an toàn” là chờ đợi ý kiến chỉ đạo từ cấp trên. Sự chờ đợi này khiến hàng chục dự án, dù đã hòa lưới, vẫn phải vận hành trong tình trạng “tạm thanh toán” với mức giá thấp, khiến doanh nghiệp rơi vào tình trạng kiệt quệ tài chính dù đang tạo ra giá trị cho xã hội.

Sự phi lý lớn nhất trong tranh chấp điện tái tạo hiện nay là việc sử dụng những thước đo, tiêu chuẩn của hiện tại để soi xét các quyết định trong quá khứ. Cần nhìn nhận khách quan rằng, tại thời điểm năm 2021, giai đoạn đỉnh điểm của đại dịch, các doanh nghiệp đã phải đối mặt với những biến động chưa từng có: chi phí logistics quốc tế tăng gấp 5-7 lần, chuỗi cung ứng thiết bị đứt gãy hoàn toàn.

Việc rà soát suất đầu tư là cần thiết để bảo vệ lợi ích quốc gia, nhưng nếu không tính đến các yếu tố bất khả kháng của lịch sử, chúng ta sẽ vô tình hình thành một môi trường hậu kiểm mang tính “hồi tố” khắc nghiệt. Chính nỗi lo rủi ro hậu kiểm này đã khiến các cơ quan quản lý lựa chọn cách xin ý kiến vòng quanh, khiến một hồ sơ có thể “chu du” qua nhiều bộ, ngành trong nhiều tháng.

Để tháo gỡ, cần một sự dũng cảm hành chính, dám nhìn nhận sai sót thủ tục hành chính tách biệt với vi phạm bản chất, từ đó đưa ra các quyết định xử lý kịp thời.

Hơn 4.600 MW công suất bị “giam lỏng” và hơn 100.000 tỷ đồng dư nợ không phải là những con số nằm yên trên giấy, mà là nguồn lực đang “chảy máu” mỗi ngày, bào mòn sức cạnh tranh của nền kinh tế Việt Nam trên bản đồ đầu tư quốc tế.

Lộ trình Net Zero 2050 và mục tiêu bảo đảm điện cho tăng trưởng kinh tế 6–7%/năm không cho phép tiếp tục chậm trễ. Đã đến lúc cần thu hẹp khoảng cách từ văn bản đến thực tế bằng các nghị định hướng dẫn chi tiết, minh bạch và phù hợp với thực tiễn. Chỉ khi dòng điện sạch được khơi thông, Luật Điện lực năm 2026 mới thực sự trở thành động lực thúc đẩy quá trình chuyển đổi xanh, thay vì dừng lại ở kỳ vọng chính sách.