Từ cải cách thể chế đến chính sách tài khóa, kiến tạo đà tăng trưởng hai con số

TS. Nguyễn Quốc Việt – Chuyên gia Chính sách công (Trường Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội).

Phóng viên: Ông đánh giá thế nào về khả năng hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng từ 10% trở lên cho năm 2026 và các động lực tăng trưởng chủ đạo trong bối cảnh hiện nay?

TS. Nguyễn Quốc Việt: Đây là mục tiêu rất tham vọng, nhưng không phải không có cơ sở. Nền tảng quan trọng đến từ đà phục hồi khá rõ nét của kinh tế Việt Nam trong giai đoạn 2024–2025. Các chỉ số theo tháng và quý, đặc biệt trong 11 tháng năm 2025, cho thấy tăng trưởng thực tế tiệm cận, thậm chí có thời điểm vượt kịch bản 8% của cả năm.

Cùng với đó, các động lực tăng trưởng truyền thống đang phục hồi tích cực. Xuất nhập khẩu cải thiện, chỉ số PMI duy trì quanh mức 54 điểm phản ánh kỳ vọng lạc quan của khu vực sản xuất, trong khi công nghiệp chế biến, chế tạo đã trở lại quỹ đạo tăng trưởng. Những tín hiệu này tạo dư địa nhất định cho năm 2026.

Đáng chú ý, năm 2026 gắn với việc triển khai hàng loạt nghị quyết mới về đổi mới mô hình tăng trưởng, phát triển các động lực mới và đặc biệt là cải cách thể chế mang tính đột phá nhằm tháo gỡ những điểm nghẽn kéo dài nhiều năm. Việc xác định khu vực kinh tế tư nhân là động lực chính, thậm chí là động lực tiên phong, được thể hiện rõ trong các định hướng chính sách. Đây cũng là năm bản lề của chu kỳ kế hoạch 5 năm, nên quyết tâm chính trị của Chính phủ là rất lớn.

Tuy nhiên, thách thức không nhỏ khi dư địa chính sách tiền tệ đã thu hẹp đáng kể, tín dụng/GDP ở mức cao, trong khi dòng vốn có xu hướng chảy vào các lĩnh vực đầu cơ, gây áp lực lên lạm phát và tỷ giá. Trong bối cảnh đó, chính sách tài khóa nổi lên như trụ cột quan trọng, vừa hỗ trợ tăng trưởng, vừa giữ ổn định vĩ mô. Muốn đạt tăng trưởng 10%, nền kinh tế không thể chỉ dựa vào mở rộng vốn hay kích cầu đơn thuần, mà phải dựa nhiều hơn vào chất lượng, năng suất và hiệu quả, với đầu tư công đóng vai trò "vốn mồi" và cải cách thể chế là yếu tố quyết định.

Phóng viên: Ông nhiều lần nhấn mạnh cải cách thể chế là "điểm nghẽn của điểm nghẽn". Theo ông, đâu là những vấn đề then chốt cần xử lý trong năm 2026?

TS. Nguyễn Quốc Việt: Cải cách thể chế đúng là vấn đề cốt lõi. Hiện nay, chủ trương và nghị quyết của Trung ương rất đúng và trúng, nhưng khoảng cách từ chủ trương đến thực tiễn vẫn còn lớn. Thể chế hóa vào luật mới chỉ là một phần, điểm nghẽn lớn hơn nằm ở khâu triển khai, từ quy hoạch, kế hoạch hành động đến các dự án cụ thể và hệ thống văn bản hướng dẫn.

Ở tầng thực thi, vẫn tồn tại nhiều chồng chéo, mâu thuẫn, trong khi tư duy quản lý còn nặng về an toàn, tuân thủ hình thức hơn là hiệu quả và đổi mới sáng tạo. Điều này vừa tạo rào cản cho doanh nghiệp, vừa làm suy giảm khả năng tự đổi mới của bộ máy công quyền. Tâm lý sợ trách nhiệm, né tránh, đùn đẩy khiến chi phí tuân thủ tăng, thời gian xử lý kéo dài, nhiều dự án đầu tư công và tư nhân bị chậm trễ.

Nâng cao tỷ lệ nội địa hóa và mức độ tham gia của doanh nghiệp trong nước vào chuỗi cung ứng toàn cầu là yêu cầu then chốt. Ảnh minh hoạ: H.D

Phóng viên: Trong chiến lược tăng trưởng, vai trò của khu vực kinh tế tư nhân được đặt ở đâu, thưa ông?

TS. Nguyễn Quốc Việt: Khu vực kinh tế tư nhân không chỉ là động lực quan trọng mà cần trở thành động lực tiên phong trong giai đoạn tới. Nghị quyết về phát triển kinh tế tư nhân đặt ra những mục tiêu tham vọng về tăng trưởng và đóng góp GDP, phù hợp với yêu cầu phát triển của nền kinh tế.

Điều kiện tiên quyết để khu vực tư nhân bứt phá vẫn là môi trường thể chế minh bạch, ổn định và có khả năng dự báo. Giảm chi phí tuân thủ là cần thiết, nhưng quan trọng hơn là tạo dựng niềm tin thông qua chính sách nhất quán và thực thi hiệu quả. Ở đây, chính sách tài khóa giữ vai trò lớn, từ thiết kế thuế, phí đến phân bổ chi tiêu công theo hướng tạo sân chơi bình đẳng và khuyến khích đầu tư dài hạn.

Song song đó, cần thúc đẩy quá trình "lớn lên" của doanh nghiệp, từ nhỏ và vừa lên trung bình và lớn, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ, đổi mới sáng tạo. Nâng cao tỷ lệ nội địa hóa và mức độ tham gia của doanh nghiệp trong nước vào chuỗi cung ứng toàn cầu là yêu cầu then chốt để nâng cao chất lượng tăng trưởng.

Phóng viên: Trong bối cảnh thuận lợi và khó khăn đan xen, xin ông cho biết, chính sách tài khóa cần được điều hành như thế nào để vừa hỗ trợ tăng trưởng cao, vừa tạo nền tảng dài hạn cho giai đoạn 2026–2030?

TS. Nguyễn Quốc Việt: Khi dư địa tiền tệ thu hẹp, chính sách tài khóa sẽ tiếp tục giữ vai trò trung tâm trong điều hành vĩ mô và kiến tạo tăng trưởng. Vấn đề không chỉ là mở rộng hay thắt chặt chi tiêu, mà là cách thiết kế và thực thi theo tư duy mới, gắn chặt với cải cách thể chế.

Đầu tư công cần được xác định là "vốn mồi" chiến lược, nhưng phải tái cấu trúc theo hướng tập trung, tránh dàn trải, ưu tiên các lĩnh vực tạo năng lực cạnh tranh dài hạn như khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh. Chi tiêu công phải đóng vai trò dẫn dắt, kích hoạt đầu tư tư nhân vào các lĩnh vực ưu tiên.

Đồng thời, chính sách tài khóa cần chuyển từ hỗ trợ ngắn hạn sang kiến tạo dài hạn, với mục tiêu xây dựng một môi trường kinh doanh minh bạch, ổn định và có tính dự báo cao, giúp doanh nghiệp tư nhân trong nước lớn mạnh và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Quan trọng nhất, hiệu quả của chính sách tài khóa phụ thuộc vào chất lượng thể chế và năng lực thực thi. Khi nền kinh tế Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển mới với khát vọng tăng trưởng cao và bền vững hơn, việc biến chính sách tài khóa thành một công cụ thực sự sắc bén, hiệu quả và mang tính kiến tạo không đơn thuần là yêu cầu về kinh tế, mà còn là mệnh lệnh chính trị có ý nghĩa then chốt. Nếu được thiết kế đúng và thực thi hiệu quả, chính sách tài khóa sẽ trở thành đòn bẩy quan trọng giúp Việt Nam vượt qua bẫy thu nhập trung bình, tạo nền tảng vững chắc để hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng cao, hướng tới một nền kinh tế thịnh vượng và phát triển bền vững trong giai đoạn 2026–2030.

Phóng viên: Xin trân trọng cảm ơn những chia sẻ của ông!