Mở “đường băng” mới cho DATC xử lý nợ và tái cơ cấu doanh nghiệp

Trụ sở Công ty TNHH Mua bán nợ Việt Nam tại 51 Quang Trung, phường Hai Bà Trưng, TP. Hà Nội.

Một cơ chế riêng cho một doanh nghiệp đặc thù

Trong hệ thống doanh nghiệp nhà nước, DATC là một trường hợp riêng. Vốn của Công ty dùng để mua lại những khoản nợ đã được thị trường xác định là khó thu hồi, rồi xử lý gắn với quá trình phục hồi của doanh nghiệp khách nợ. Một phương án xử lý nợ có thể kéo dài nhiều năm, hiệu quả không chỉ đo bằng kết quả của từng giao dịch, mà còn bằng mức độ phục hồi của doanh nghiệp. Đặc thù này đòi hỏi cơ chế hoạt động và cơ chế tài chính riêng, khác với khuôn khổ chung áp dụng cho doanh nghiệp sản xuất kinh doanh thông thường.

Từ năm 2020, hoạt động của DATC đã được điều chỉnh bằng một nghị định riêng của Chính phủ. Nghị định 358/2026/NĐ-CP tiếp nối, kế thừa những nội dung đã vận hành ổn định của Nghị định 129/2020/NĐ-CP và bổ sung các cơ chế đặc thù mới theo khung khổ của Luật Quản lý và đầu tư vốn nhà nước tại doanh nghiệp.

Về thực tiễn, sau gần 6 năm thực hiện, Nghị định 129/2020/NĐ-CP đã tạo hành lang pháp lý quan trọng cho hoạt động của DATC, song một số quy định phát sinh bất cập so với yêu cầu hiện nay. Đó là cơ chế khai thác tài sản hình thành từ hoạt động mua, bán, xử lý nợ; cơ chế bán nợ, bán vốn; cơ chế xử lý tài chính khi tái cơ cấu doanh nghiệp thông qua hoạt động mua bán nợ. Việc ban hành nghị định thay thế là cần thiết để khắc phục các vướng mắc này, đồng thời bổ sung những cơ chế phù hợp với mô hình hoạt động của DATC.

Giá trị DATC mang lại cho nền kinh tế

Các cơ chế mới được xây dựng trên nền tảng thực tiễn 23 năm hoạt động của DATC. Một trong những nhiệm vụ đầu tiên Công ty được giao từ khi thành lập năm 2003 là tiếp nhận nợ và tài sản loại trừ của doanh nghiệp nhà nước khi cổ phần hóa, gồm những tài sản không cần dùng, chờ thanh lý và những khoản nợ phải thu khó đòi không được tính vào giá trị doanh nghiệp.

Tính đến hết năm 2025, gần 3.000 doanh nghiệp nhà nước đã bàn giao nợ và tài sản loại trừ cho DATC để tháo gỡ vướng mắc tài chính cho doanh nghiệp trong quá trình cổ phần hóa. Những tài sản tưởng như không còn giá trị ấy được Công ty kiên trì xử lý, thu hồi, tận thu cho ngân sách nhà nước.

Từ nền tảng đó, DATC mở rộng sang mua nợ theo cơ chế thị trường, trực tiếp tham gia tái cơ cấu doanh nghiệp. Hơn 300 doanh nghiệp đã được Công ty xử lý nợ và tái cơ cấu, trong đó đã hỗ trợ 17 tập đoàn, tổng công ty nhà nước. Không ít trong số đó là những doanh nghiệp đứng trước bờ vực phá sản, những doanh nghiệp nhà nước nhiều năm không thể cổ phần hóa vì âm vốn chủ sở hữu, nợ quá hạn kéo dài. Thông qua mua nợ và các giải pháp tái cơ cấu tài chính, cùng doanh nghiệp tái cấu trúc bộ máy quản trị và phương án sản xuất kinh doanh, DATC hỗ trợ để các doanh nghiệp này từng bước khôi phục hoạt động.

Nhiều đơn vị sau tái cơ cấu đã sản xuất kinh doanh ổn định, giữ được việc làm cho người lao động, tiếp tục đóng góp cho ngân sách và nền kinh tế. Ở những thời điểm khó khăn của nền kinh tế, DATC còn được Chính phủ tin tưởng giao những nhiệm vụ đặc biệt như: cơ cấu lại nợ cho SBIC, mua nợ phục vụ tái cơ cấu Vinalines, những việc có quy mô và tính chất vượt ra ngoài một giao dịch mua bán nợ thông thường.

Có được những kết quả ấy là nỗ lực của nhiều thế hệ cán bộ DATC. Những năm đầu, khi mô hình mua bán nợ còn mới mẻ ở Việt Nam và khung pháp lý chưa hoàn chỉnh, thế hệ cán bộ đầu tiên vừa làm vừa tìm hướng đi, xây dựng từ quy trình tiếp nhận, cách định giá đến phương án xử lý cho từng khoản nợ, từng tài sản mà nhiều nơi đã coi là không thể thu hồi. Các thế hệ tiếp nối kế thừa nền tảng đó, đưa mua bán nợ gắn tái cơ cấu doanh nghiệp thành nghiệp vụ trọng tâm và thực hiện những nhiệm vụ chỉ định có quy mô ngày càng lớn.

Qua 23 năm, DATC đã chứng minh trên thực tế vai trò công cụ hữu hiệu của Chính phủ trong xử lý nợ tồn đọng và tái cơ cấu doanh nghiệp.

Qua 23 năm, DATC đã chứng minh trên thực tế vai trò công cụ hữu hiệu của Chính phủ trong xử lý nợ tồn đọng và tái cơ cấu doanh nghiệp.

Khẳng định vị thế công cụ của Chính phủ

Điểm mới mang tính nền tảng của Nghị định 358 là việc xác định DATC là công cụ của Chính phủ hỗ trợ cơ cấu lại doanh nghiệp nhà nước và các thành phần kinh tế khác thông qua hoạt động tiếp nhận, mua, xử lý nợ và tài sản theo chỉ định của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ; đồng thời mua, xử lý nợ và tài sản theo cơ chế thị trường trên nguyên tắc bảo toàn và phát triển vốn nhà nước.

Quy định này ghi nhận chính thức vai trò DATC đã đảm nhận trên thực tế, đồng thời tạo cơ sở pháp lý vững chắc để DATC tiếp nhận các nhiệm vụ đặc thù trong thời gian tới. Đi kèm là cơ chế thực thi rõ ràng hơn về trình tự báo cáo và thẩm quyền quyết định nội dung chỉ định, có ý kiến của Bộ Tài chính trước khi trình Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ. Đặc biệt, các khoản phải trả phát sinh từ việc thực hiện nhiệm vụ chỉ định được loại trừ khi đánh giá, xếp loại tín dụng đối với DATC trên hệ thống thông tin tín dụng quốc gia. Đây là điểm mới có giá trị thực tiễn rất lớn, giúp việc thực hiện nhiệm vụ chỉ định không làm ảnh hưởng đến khả năng huy động vốn và mức độ tín nhiệm của Công ty trên thị trường.

Mở rộng không gian hoạt động

Nghị định mới mở rộng đáng kể ngành nghề, hoạt động kinh doanh của DATC. Hoạt động kinh doanh bất động sản gắn với xử lý nợ và tài sản tiếp nhận được xác định là ngành nghề kinh doanh của Công ty, áp dụng đối với tài sản bảo đảm khoản nợ đã mua, tài sản nhận cấn trừ nợ và tài sản mua, tiếp nhận theo chỉ định.

Nghị định cũng bổ sung một nhóm nhiệm vụ mới: DATC được mua, quản lý, nhận chuyển giao nghĩa vụ nợ, xử lý nợ và tài sản có nguồn gốc từ Chính phủ, Nhà nước, bao gồm nợ và tài sản hình thành từ vốn vay ODA, vốn vay ưu đãi nước ngoài, nợ được Chính phủ bảo lãnh; đồng thời quản lý, khai thác tài sản công theo quy định của pháp luật. Cùng với đó là các hoạt động tư vấn xử lý nợ, mua bán, sáp nhập, tái cơ cấu doanh nghiệp và dịch vụ thẩm định giá, quản lý nợ và tài sản.

Phạm vi hoạt động của DATC và VAMC được phân định rõ theo hướng bổ trợ lẫn nhau: VAMC xử lý nợ xấu của ngân hàng thương mại gắn với trái phiếu đặc biệt, còn DATC mua nợ bằng tiền để hỗ trợ doanh nghiệp lành mạnh hóa tài chính thông qua chuyển nợ thành vốn góp, cơ cấu lại kỳ hạn, giảm trừ nghĩa vụ trả nợ.

Công cụ nghiệp vụ mạnh hơn

Với các khoản nợ xấu mua và tiếp nhận từ tổ chức tín dụng, DATC được thực hiện quyền thu giữ tài sản bảo đảm và áp dụng thứ tự ưu tiên thanh toán theo quy định của Luật Các tổ chức tín dụng năm 2024. Đây là bước tiến quan trọng, giúp rút ngắn thời gian xử lý những hồ sơ mà nút thắt nằm ở khâu tài sản bảo đảm.

Nghị định cũng bổ sung nhiều hình thức xử lý nợ linh hoạt: mua phần vốn của bên nợ hoặc bên thứ ba kèm điều khoản bán lại sau khi bên nợ hoàn thành nghĩa vụ cam kết; thu nợ bằng phần vốn tại doanh nghiệp khác; hoán đổi trái phiếu và mua lại trái phiếu trước hạn theo thỏa thuận với doanh nghiệp phát hành, phù hợp với pháp luật chứng khoán.

Trong hoạt động tái cơ cấu doanh nghiệp, cơ chế xử lý tài chính được thống nhất, không còn phân biệt giữa doanh nghiệp nhà nước cổ phần hóa và các doanh nghiệp khác. Mức giảm trừ nghĩa vụ trả nợ tối đa bằng số âm vốn chủ sở hữu và không vượt quá chênh lệch giữa giá trị sổ sách khoản nợ mua và giá mua nợ; trường hợp doanh nghiệp còn lỗ lũy kế, DATC được xem xét giảm trừ tiếp trong phạm vi nguồn chênh lệch còn lại. Công ty cũng được cho vay từ nguồn vốn kinh doanh và bảo lãnh vay vốn tại tổ chức tín dụng đối với doanh nghiệp tái cơ cấu do DATC nắm trên 50% vốn điều lệ, gắn với các nguyên tắc quản lý chặt chẽ về mục đích sử dụng vốn và giám sát thực hiện.

Cơ chế tài chính cũng được điều chỉnh cho phù hợp với cách DATC sử dụng các công cụ này. DATC không hợp nhất báo cáo tài chính của các doanh nghiệp nắm trên 50% vốn điều lệ hình thành từ hoạt động mua, bán, xử lý nợ, phản ánh đúng bản chất phần vốn này là công cụ thu hồi nợ. Nguyên tắc trích lập dự phòng được quy định cụ thể, bảo đảm trích đủ giá mua nợ còn lại trong thời gian không quá 5 năm kể từ thời điểm quá hạn. Việc đánh giá hiệu quả hoạt động cũng gắn với các chỉ tiêu định hướng phù hợp đặc thù: nguồn lực, kế hoạch thu nợ, mức trích lập và hoàn nhập dự phòng, các nhiệm vụ chỉ định được giao.

Nguồn lực cho chặng đường phía trước

Lần đầu tiên, nhu cầu vốn điều lệ của DATC có cách xác định riêng, tính trên cơ sở doanh thu kế hoạch bình quân và vòng quay vốn lưu động bình quân năm, cùng với mức đầu tư từ các dự án hình thành trong quá trình xử lý nợ và tài sản.

Cách tiếp cận này xuất phát từ đặc thù hoạt động của DATC. Doanh nghiệp mà DATC tham gia xử lý nợ, tái cơ cấu đều là những đơn vị khó khăn về tài chính, sản xuất kinh doanh đình trệ, nên một phương án mua nợ thường kéo dài bình quân từ 3 đến 5 năm mới hoàn tất. Vòng quay vốn của Công ty vì thế chậm hơn nhiều so với doanh nghiệp thông thường. Mặt khác, do đặc thù riêng của hoạt động mua và xử lý nợ xấu, việc sử dụng đòn bẩy tài chính có tính chất thương mại rất bị hạn chế nên nguồn vốn hoạt động chủ yếu dựa vào vốn điều lệ 6.000 tỷ đồng, mức được xác lập từ cuối năm 2015.

Trong khi đó, quy mô nhiệm vụ đang lớn dần. Phía trước là các phương án tái cơ cấu giá trị hàng ngàn tỷ đồng đang được xây dựng đòi hỏi lượng vốn khả dụng rất lớn để hấp thụ và luân chuyển; là nhiệm vụ mới về nợ và tài sản có nguồn gốc từ Chính phủ; là yêu cầu mở rộng hỗ trợ khu vực kinh tế tư nhân theo tinh thần Nghị quyết 68-NQ/TW. Cơ chế xác định nhu cầu vốn tại Nghị định mới là cơ sở quan trọng để DATC báo cáo cấp có thẩm quyền xem xét bổ sung vốn điều lệ, tạo nguồn lực tương xứng với nhiệm vụ được giao.

Nghị định 358/2026/NĐ-CP đã xác lập vị thế rõ ràng hơn, mở ra hành lang rộng hơn và trao cho DATC những công cụ mạnh hơn. Cùng với sự quan tâm của Chính phủ, Bộ Tài chính trong việc bổ sung nguồn lực, tập thể cán bộ, người lao động DATC hôm nay, tiếp nối các thế hệ đi trước, xác định rõ trách nhiệm của mình: chủ động chuẩn bị nhân lực, quy trình nội bộ và phương án kinh doanh để đưa những cơ chế mới vào thực tiễn ngay từ ngày Nghị định có hiệu lực, tiếp tục khẳng định vai trò công cụ tin cậy của Chính phủ trong tái cơ cấu doanh nghiệp và xử lý nợ xấu của nền kinh tế.