Lao động Việt Nam ở nước ngoài đảm nhận những vị trí chưa tạo ra giá trị gia tăng cao

Lao động trẻ hơn, địa bàn xuất cư mở rộng

Di cư lao động quốc tế đang trở thành một kênh quan trọng giúp người lao động Việt Nam mở rộng cơ hội việc làm, nâng thu nhập, tích lũy kinh nghiệm và tiếp cận môi trường sản xuất hiện đại. Theo Cục Thống kê (Bộ Tài chính), kết quả Điều tra lao động việc làm năm 2025 cho thấy, trong ba năm trước thời điểm điều tra, có khoảng 412 nghìn lao động Việt Nam đã đi làm việc ở nước ngoài. Đáng chú ý, cơ cấu của lực lượng lao động này đang thay đổi theo hướng trẻ hơn, tỷ lệ nữ tăng và phạm vi xuất cư ngày càng rộng.

Trong tổng số lao động đi làm việc ở nước ngoài, nam giới chiếm 59%, tương đương 243,2 nghìn người; nữ giới chiếm 41%, tương đương 168,8 nghìn người. Tỷ trọng lao động nữ tăng đáng kể so với giai đoạn trước cho thấy cơ hội tham gia thị trường lao động quốc tế đang mở rộng hơn, không còn chủ yếu dành cho lao động nam.

Lao động di cư quốc tế vẫn tập trung chủ yếu ở khu vực nông thôn với tỷ trọng chiếm tới 84,6%. Điều này cho thấy hoạt động đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài tiếp tục có vai trò quan trọng đối với khu vực nông thôn, nơi nguồn cung lao động còn tương đối dồi dào với nhu cầu cải thiện việc làm và gia tăng thu nhập.

Đáng chú ý, lực lượng lao động Việt Nam di cư ra nước ngoài làm việc có cơ cấu tuổi tương đối trẻ. Tuổi trung vị của lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài năm 2025 khoảng 27 tuổi và gần như không có sự khác biệt giữa nam và nữ. So với năm 2021, tuổi trung vị của nhóm này giảm 1 tuổi. Trong đó, tỷ trọng lao động trẻ nhóm từ 15-24 tuổi tăng từ 31,4% lên 35%, tương ứng tăng 3,6 điểm phần trăm.

Sự trẻ hóa này càng đáng chú ý khi đặt trong tương quan với lực lượng lao động trong nước. Theo Cục Thống kê, dưới tác động của già hóa dân số do tuổi thọ tăng và mức giảm sinh kéo dài, cơ cấu tuổi của lực lượng lao động trong nước dịch chuyển sang các nhóm tuổi cao hơn. Theo đó, tuổi trung vị của lao động Việt Nam tăng từ 40 lên 42 tuổi. Sự tương quan này cho thấy một bộ phận đáng kể lao động trẻ đang chủ động tìm kiếm cơ hội việc làm, thu nhập và tích lũy kinh nghiệm từ việc tham gia vào thị trường lao động quốc tế.

Không chỉ vậy, xu hướng trẻ hóa của lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài còn được thể hiện qua sự gia tăng mạnh về tỷ trọng nhóm lao động chưa từng kết hôn trong giai đoạn quan sát, từ 52,4% lên 61,1%, tương ứng tăng 8,7 điểm phần trăm. Xu hướng này ghi nhận được ở cả hai giới, nam và nữ, phản ánh đặc điểm của lực lượng lao động trẻ, ít ràng buộc gia đình và có khả năng dịch chuyển cao hơn để tìm kiếm cơ hội việc làm.

Phân bổ lao động Việt Nam làm việc ở nước ngoài theo nhóm nghề phổ biến và giới tính (%).

Phân bố lao động Việt Nam làm việc ở nước ngoài theo 6 vùng kinh tế – xã hội giữa 2 kỳ điều tra (năm 2021 và năm 2025) cũng có sự thay đổi đáng kể. Năm 2021, khoảng 83% tổng số lao động đi làm việc ở nước ngoài xuất phát từ các tỉnh/thành phố thuộc hai vùng Bắc Trung Bộ và Đồng bằng sông Hồng. Đến năm 2025, tỷ trọng của hai vùng này giảm còn 50%. Ngược lại, Trung du và miền núi phía Bắc cùng Đồng bằng sông Cửu Long có tỷ trọng lao động xuất cư tăng mạnh, từ 12,3% lên 23%.

Sự dịch chuyển này cho thấy hoạt động đưa lao động đi làm việc ở nước ngoài đang lan tỏa rộng hơn giữa các vùng, thay vì tập trung tại những địa phương có truyền thống xuất khẩu lao động. Thị trường lao động quốc tế ngày càng trở thành một lựa chọn việc làm phổ biến đối với người lao động ở nhiều địa phương.

Tuy nhiên, cùng với việc mở rộng quy mô và địa bàn xuất cư mới thì lực lượng tham gia ngày càng trẻ và phân bố rộng hơn, đồng thời cũng đặt ra yêu cầu nâng chất lượng chuẩn bị trước khi xuất cảnh và từ đào tạo nghề, ngoại ngữ cũng như kỹ năng thích ứng với môi trường làm việc quốc tế.

Một tín hiệu tích cực trong kết quả Điều tra lao động việc làm năm 2025 cho thấy, trình độ học vấn của lao động đi làm việc ở nước ngoài đã được cải thiện. Năm 2025, khoảng 79,6% lao động có trình độ phổ thông trung học trở lên, tăng 8,6 điểm phần trăm so với năm 2021. Lao động có trình độ cao đẳng trở lên đạt 15,9%, tăng từ 12,3% năm 2021 lên 3,6 điểm phần trăm.

Những thay đổi này cho thấy trình độ học vấn của lao động Việt Nam làm việc ở nước ngoài đã được cải thiện qua thời gian. Sự thay đổi này tạo nền tảng để nguồn nhân lực Việt Nam từng bước chuyển sang những công việc đòi hỏi trình độ chuyên môn và kỹ năng cao hơn.

Nâng chất lượng nghề nghiệp để tăng giá trị lao động

Điểm nghẽn của lao động Việt Nam ở nước ngoài hiện nay nằm ở cơ cấu nghề nghiệp. Bốn nhóm nghề gồm lao động giản đơn; thợ thủ công và các nghề liên quan; thợ kỹ thuật lắp ráp, vận hành máy móc; nhân viên, dịch vụ cá nhân, bảo vệ và bán hàng chiếm khoảng 88,1% tổng số lao động.

Xét theo cấp độ kỹ năng, 58,9% lao động làm các nghề có kỹ năng trung bình, 32,7% làm nghề kỹ năng thấp và chỉ 8,4% làm nghề kỹ năng cao. Đây chủ yếu là các công việc thuộc nhóm kỹ năng thấp và trung bình. Như vậy, dù trình độ học vấn có cải thiện, song phần lớn lao động Việt Nam vẫn đang đảm nhận những vị trí chưa tạo ra giá trị gia tăng cao.

Tuy vậy, cơ cấu nghề nghiệp theo giới tính đã có sự thay đổi đáng kể giữa hai kỳ quan sát (năm 2021 và năm 2025). Cụ thể, lao động nam, nhóm thợ thủ công và các nghề có liên quan vẫn chiếm tỷ trọng cao nhất nhưng cũng ghi nhận mức giảm cao nhất từ 45,3% xuống còn 34,5%, giảm tới 10,8 điểm phần trăm.

Trong khi đó, nhóm nghề lao động giản đơn có tỷ trọng tăng đáng kể từ 15,3% lên 27,2%, tăng 11,9 điểm phần trăm. Đáng chú ý, nhóm nghề lãnh đạo, quản lý và lao động chuyên môn kỹ thuật bậc cao, bậc trung tăng rõ rệt từ 2,7% lên tới 10,1%, cho thấy tín hiệu tích cực về khả năng tham gia những công việc có yêu cầu kỹ năng cao hơn.

Ở lao động nữ, nhóm công việc giản đơn tiếp tục chiếm tỷ trọng lớn nhất, đạt 40,5%, tăng 12,6 điểm phần trăm so với mức 27,9% của năm 2021. Nhóm nhân viên, dịch vụ cá nhân, bảo vệ và bán hàng và nhóm nghề chuyên môn kỹ thuật bậc cao tăng nhẹ từ 21,1% lên 26,1% và từ 2,5% lên 4,5%. Ở chiều ngược lại, tỷ trọng lao động nữ giảm mạnh ở nhóm “thợ lắp ráp, vận hành máy móc thiết bị” (từ 28,0% xuống 14,8%) và nhóm “lao động thủ công và các nghề nghiệp liên quan khác” (18,2% xuống 9,4%).

Những thay đổi này phần nào phản ánh sự điều chỉnh về nhu cầu lao động tại các thị trường tiếp nhận, đồng thời gắn với định hướng hợp tác và liên kết nghề nghiệp giữa Việt Nam và các quốc gia trong từng giai đoạn.

Theo ngành kinh tế, hơn 85% lao động Việt Nam làm việc ở nước ngoài tập trung trong 5 ngành kinh tế cấp 1, gồm: “Công nghiệp chế biến, chế tạo”, “Xây dựng”, “Bán buôn và bán lẻ; Sửa chữa ô tô, mô tô, xe máy”, “Nông, lâm nghiệp và thủy sản”, và “Dịch vụ lưu trú và ăn uống”.

Công nghiệp chế biến, chế tạo vẫn là lĩnh vực thu hút nhiều lao động nhất, dù tỷ trọng giảm từ 53% xuống 45,4%. Lao động nam và nữ làm việc trong ngành này lần lượt chiếm 52,5% và 35,2%. Trong khi đó, tổng tỷ trọng của bốn ngành còn lại tăng từ 36,2% lên 40,6%, cho thấy cơ cấu việc làm đang đa dạng hơn.

Về thị trường, trong giai đoạn 2022-2025, lao động Việt Nam đã làm việc tại 42 quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới. Nhật Bản, Đài Loan (Trung Quốc) và Hàn Quốc ba thị trường thuộc khu vực Đông Á, chiếm 76,7% tổng số lao động Việt Nam làm việc ở nước ngoài.

Tại Nhật Bản, cơ cấu giới tương đối cân bằng với 51,9% nam và 48,1% nữ. Trong khi lao động theo giới khá cân bằng khi nam chiếm 51,9% và nữ chiếm 48,1%. Trong khi đó, tại Đài Loan (Trung Quốc) và Hàn Quốc, lao động nam chiếm ưu thế, với tỷ trọng lần lượt là 73,6% và 65,8%.

Ngoài ra, sự khác biệt về cơ cấu ngành nghề giữa các thị trường cũng phản ánh nhu cầu nhân lực đặc thù của từng nền kinh tế. Tại Nhật Bản, khoảng một nửa lao động Việt Nam làm việc trong ngành công nghiệp chế biến, chế tạo. Tại Đài Loan (Trung Quốc), tỷ trọng này lên tới 62,2%, tiếp theo là ngành xây dựng với 18,1% và ngành nông, lâm nghiệp, thủy sản 6,4%. Tại Hàn Quốc, ngành công nghiệp chế biến, chế tạo và ngành nông, lâm nghiệp và thủy sản chiếm tới 69,6%.

Tỷ lệ lao động Việt Nam làm việc ở nước ngoài theo số lượng công việc đã làm ở quốc gia đến lần gần nhất (%). Nguồn: Điều tra lao động việc làm năm 2025.

Kết quả Điều tra Lao động việc làm năm 2025 thu thập thông tin về cách thức người lao động tìm được công việc đầu tiên tại quốc gia đến gần nhất cho thấy, khoảng 37,8% lao động tìm được công việc đầu tiên thông qua các tổ chức tuyển dụng tư nhân trong nước; 23,4% thông qua người thân, họ hàng, bạn bè; 16% qua nhà tuyển dụng cá nhân hoặc môi giới và 13,8% thông qua các tổ chức nhà nước.

Ngoài ra, khoảng 95% lao động Việt Nam chỉ làm một công việc tại quốc gia đến trong thời gian tham chiếu 2022-2025. Tỷ lệ này ở nữ là 96,8%, cao hơn nam giới ở mức 93,7%. Đây là tín hiệu cho thấy mức độ ổn định việc làm tương đối tốt. Tuy nhiên, việc ít thay đổi công việc cũng cần được xem xét ở một góc độ khác, kết quả này cũng có thể liên quan đến các điều kiện hợp đồng lao động, quy định về thị thực (visa) hoặc những rào cản trong việc chuyển đổi việc làm của lao động di cư tại quốc gia đến.

Nhìn tổng thể, bức tranh lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài năm 2025 cho thấy, nhiều chuyển biến tích cực: quy mô lớn, lực lượng trẻ hơn, tỷ lệ nữ tăng, trình độ học vấn được cải thiện và địa bàn xuất cư ngày càng đa dạng. Song, thách thức vẫn cần được quan tâm là nâng cao chất lượng nghề nghiệp và khả năng tạo ra giá trị cao hơn từ nguồn nhân lực.

Do đó, vấn đề đào tạo gắn với nhu cầu từng thị trường cần tiếp tục được quan tâm để tăng tỷ trọng lao động có chứng chỉ nghề, ngoại ngữ và kỹ năng chuyên môn. Khi thực hiện tốt đào tạo nghề, di cư lao động quốc tế không chỉ tạo việc làm, tăng thu nhập mà còn trở thành kênh đào tạo, tích lũy kỹ năng và mở rộng cơ hội phát triển nghề nghiệp cho người Việt Nam.

Bên cạnh việc đưa nhiều lao động ra nước ngoài, cần phải đưa được lao động có chất lượng cao hơn, kỹ năng tốt hơn và khả năng cạnh tranh lớn hơn. Như vậy, lao động Việt Nam ra nước ngoài cùng với trẻ hóa thì cũng cần tập trung nâng cao chất lượng nghề nghiệp.