Báo cáo Chính trị tại Đại hội Đảng lần thứ XIV đặt ra mục tiêu phát triển có tính “chuẩn hóa kỳ vọng” cho toàn bộ hệ thống chính sách: phấn đấu tốc độ tăng trưởng GDP bình quân giai đoạn 2026–2030 từ 10%/năm trở lên, và GDP bình quân đầu người đến năm 2030 khoảng 8.500 USD/năm. Đây không chỉ là thông điệp về khát vọng; dưới góc nhìn tài chính công, đó là “bài toán cân đối” giữa tăng trưởng cao – ổn định vĩ mô – bền vững tài khóa, trong điều kiện dư địa chính sách ngày càng ràng buộc bởi rủi ro lạm phát, nghĩa vụ chi thường xuyên, già hóa dân số, biến đổi khí hậu và yêu cầu nâng chuẩn năng lực cạnh tranh.
Điểm nhấn quan trọng theo tinh thần của Báo cáo là cách tiếp cận “đo bằng kết quả”: tinh thần cốt lõi được cô đọng trong 8 nội dung quan trọng, phản ánh yêu cầu “chọn đúng – làm nhanh – làm đến nơi đến chốn – đo bằng kết quả”. Theo PGS.TS. Ngô Trí Long - Chuyên gia kinh tế thuộc Trường Đại học Thành Đông, giá trị chính sách nằm ở chỗ mục tiêu tăng trưởng cao chỉ khả thi nếu chuyển hóa được tinh thần “đo bằng kết quả” thành kỷ luật tài khóa, minh bạch ngân sách và quản trị chi tiêu công theo hiệu quả.
 |
| Mục tiêu tăng trưởng 2 con số trong giai đoạn tới được xem như “bài toán cân đối” giữa tăng trưởng cao – ổn định vĩ mô – bền vững tài khóa |
Tăng trưởng trên 10% - bài toán năng suất và “khung tài khóa”
Báo cáo chính trị Đại hội XIV xác lập quỹ đạo tăng trưởng dựa trên năng suất: mô hình tăng trưởng mới hướng tới kinh tế tri thức, kinh tế số, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn. Văn kiện đồng thời nhấn mạnh tăng trưởng phải dựa “chủ yếu vào năng suất, chất lượng, hiệu quả và đổi mới sáng tạo”, giảm dần phụ thuộc vào khai thác tài nguyên và lao động giá rẻ.
Theo các chuyên gia, hàm ý tài khóa của lựa chọn này là rất cụ thể: Cơ cấu chi phải chuyển mạnh từ “chi để duy trì” sang “chi để tạo năng suất” (hạ tầng chiến lược, hạ tầng số – dữ liệu, đổi mới sáng tạo, kỹ năng lao động, logistics – năng lượng). Đầu tư công phải vận hành như một “đòn bẩy” (crowding-in) kéo vốn tư nhân, thay vì thay thế khu vực tư nhân; do đó yêu cầu thiết kế lại các cơ chế hợp tác công tư (PPP)/đặt hàng/dẫn dắt thị trường. Ổn định vĩ mô trở thành “tài sản chính sách” phải bảo vệ bằng kỷ luật tài khóa: bội chi – nợ công – nghĩa vụ nợ tiềm ẩn phải được quản trị như rủi ro hệ thống.
Nói cách khác, tăng trưởng 2 con số trong giai đoạn tới không thể đạt bằng “mở van” chi tiêu; mà phải đạt bằng tăng hiệu quả của từng đồng chi và tăng năng suất tổng hợp.
“Thực thi là thước đo”: chuyển từ quản lý đầu vào sang quản trị kết quả ngân sách
Trong 8 nội dung quan trọng được Báo cáo nhấn mạnh, nội dung thứ nhất nêu rất rõ: “hoàn thiện thể chế phát triển và Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa: coi thực thi là thước đo chủ yếu”. Cùng với đó là yêu cầu hiện đại hóa quản trị theo hướng “hiện đại, minh bạch, trách nhiệm giải trình cao”, đẩy mạnh phân cấp gắn kiểm soát quyền lực và tăng kỷ luật hành chính.
Đi sâu vào thông điệp, PGS. TS. Ngô Trí Long cho rằng Báo cáo đã đặt ra một tiêu chuẩn đo mới cho cải cách: “Lấy thời gian và chi phí của người dân, doanh nghiệp làm thước đo chất lượng cải cách”, đồng thời “tối đa hóa cắt giảm thủ tục” và thúc đẩy số hóa toàn chuỗi quy trình, liên thông dữ liệu.
Đây là cách tiếp cận tương thích trực tiếp với hiện đại hóa tài chính công: nếu thời gian – chi phí là thước đo, thì ngân sách phải chuyển sang mô hình quản trị theo kết quả (performance-based budgeting), nơi: phân bổ vốn theo đầu ra (outputs) và tác động (outcomes); cơ quan sử dụng ngân sách chịu trách nhiệm về kết quả dịch vụ công và trách nhiệm “giải ngân”; hệ thống kho bạc và kế toán Nhà nước cho phép theo dõi chi tiêu theo chương trình/mục tiêu, thay vì thuần túy theo mục lục ngân sách. Ở cấp kỹ thuật, điều này đòi hỏi 3 “lớp” cải cách đồng bộ: (i) khung ngân sách trung hạn và trần chi tiêu; (ii) dữ liệu ngân sách – kho bạc số; (iii) đánh giá chính sách và đầu tư công theo vòng đời và theo giá trị (value-for-money).
Nguyên tắc “ổn định – phát triển”: nền tảng lý luận cho kỷ luật tài khóa
Báo cáo nhấn mạnh tư duy điều hành: phát triển là nền tảng của ổn định; ổn định là yếu tố thúc đẩy phát triển nhanh và bền vững. Đây là luận điểm có ý nghĩa trực tiếp đối với trụ cột tài khóa: không thể theo đuổi mục tiêu tăng trưởng cao bằng cách “đẩy rủi ro sang tương lai” (thông qua nợ tiềm ẩn, chi thường xuyên cứng, bảo lãnh và nghĩa vụ dự phòng ngoài sổ). Ngược lại, ổn định vĩ mô muốn bền thì phải dựa trên bền vững ngân sách.
Do đó, “kỷ luật tài khóa” ở giai đoạn 2026–2030 cần được hiểu theo nghĩa rộng: kỷ luật bội chi – nợ công; kỷ luật chi thường xuyên và cải cách tiền lương – bộ máy; kỷ luật nghĩa vụ nợ dự phòng trong các lĩnh vực PPP, bảo lãnh và hoạt động của doanh nghiệp nhà nước; kỷ luật lựa chọn dự án (chống dàn trải, “cắt lỗ” dự án kém hiệu quả).
Ngân sách đóng vai trò “vốn mồi” của mô hình tăng trưởng mới
Trong nội dung về khoa học – công nghệ và đổi mới sáng tạo, Báo cáo nhấn mạnh: muốn tạo đột phá công nghệ phải bắt đầu từ con người và cơ chế; cần cơ chế thu hút nhân tài, cơ chế đánh giá theo sản phẩm, cơ chế tài chính linh hoạt, cơ chế PPP và cơ chế “đặt hàng” nhiệm vụ khoa học gắn nhu cầu phát triển. Đây là một chỉ dẫn chính sách rất “tài chính” và có tính khả thi cao, vì nó chuyển trọng tâm từ “khẩu hiệu đổi mới sáng tạo” sang “thiết kế công cụ”: Quỹ/đặt hàng theo kết quả (pay-for-performance) cho nghiên cứu ứng dụng; cơ chế đồng tài trợ (matching grants) để kéo vốn doanh nghiệp; PPP cho hạ tầng đổi mới sáng tạo (lab, trung tâm dữ liệu, nền tảng thử nghiệm); ưu đãi thuế theo chuẩn đầu ra (định nghĩa rõ điều kiện, tránh xin–cho).
Điểm đáng lưu ý thông điệp đưa ra cũng cảnh báo tránh chủ quan, duy ý chí trong đột phá công nghệ. Điều này hàm ý ngân sách cần bộ tiêu chí lựa chọn chương trình/dự án đổi mới sáng tạo dựa trên hiệu quả và khả năng nhân rộng, giảm rủi ro “đầu tư theo phong trào”.
Khung hành động tài khóa – ngân sách cho giai đoạn 2026–2030
Từ các chỉ dẫn trong dự thảo, PGS. TS. Ngô Trí Long đề xuất một khung hành động theo “chuẩn kỹ thuật tài khóa” gồm 6 cấu phần:
Thứ nhất, trần chi tiêu trung hạn và kỷ luật tài khóa nhiều tầng, bao gồm: Trần chi thường xuyên theo quỹ đạo; trần nghĩa vụ nợ dự phòng; kỷ luật cam kết PPP; cơ chế cảnh báo sớm rủi ro tài khóa.
Thứ hai, tái cơ cấu chi: ưu tiên chi tạo năng suất: Tăng tỷ trọng chi cho hạ tầng nền tảng, số – dữ liệu, kỹ năng, logistics – năng lượng; giảm chi kém hiệu quả; áp dụng “chi tiêu rà soát lại từ đầu” (spending review) theo chu kỳ.
Thứ ba, đầu tư công theo vòng đời và theo giá trị: Chuẩn hóa đánh giá trước – trong – sau đầu tư; cơ chế “cắt lỗ” dự án chậm/kém hiệu quả; đo lường tác động (tăng năng suất, giảm chi phí logistics, giảm tổn thất năng lượng…).
Thứ tư, kho bạc số, dữ liệu ngân sách mở và kế toán công hiện đại: số hóa quy trình chi; liên thông dữ liệu; theo dõi chi theo chương trình/mục tiêu; tăng tính truy vết, giảm thất thoát, tăng niềm tin.
Thứ năm, công cụ tài chính cho đổi mới sáng tạo và tăng trưởng xanh: Cơ chế tài chính linh hoạt, PPP, đặt hàng theo sản phẩm như dự thảo nêu, thị trường trái phiếu xanh/bền vững gắn chuẩn báo cáo và đánh giá độc lập.
Thứ sáu, trách nhiệm giải trình và kiểm toán theo kết quả: Xác định rõ trách nhiệm cá nhân; tăng kiểm toán hoạt động (performance audit); gắn ngân sách với KPI dịch vụ công.
Có thể thấy, văn kiện Đại hội XIV đặt ra mục tiêu tăng trưởng rất cao, đồng thời khẳng định nguyên tắc phát triển – ổn định và tinh thần đo bằng kết quả. Với ngành Tài chính, “quyết sách lịch sử” nằm ở chỗ: chuyển trọng tâm điều hành sang kỷ luật tài khóa – minh bạch ngân sách – hiệu quả chi tiêu công, biến ngân sách thành công cụ kiến tạo năng suất và huy động nguồn lực xã hội. Khi “thực thi là thước đo” , chuẩn mực mới của tài chính công cũng được xác lập: quản trị ngân sách không chỉ đúng luật, đúng quy trình, mà còn đúng mục tiêu và đúng hiệu quả, đó là điều kiện để Việt Nam đi vào quỹ đạo phát triển cao và bền vững trong kỷ nguyên mới.
