Khơi thông dòng vốn xanh nhìn từ kinh nghiệm quốc tế

Việt Nam cần sớm hoàn thiện khung pháp lý về tài chính xanh. Ảnh AI minh họa.

Tài chính xanh - chìa khóa cho tăng trưởng bền vững

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng tác động sâu rộng đến nền kinh tế, nhu cầu huy động nguồn lực cho các dự án xanh đang trở thành yêu cầu cấp thiết. Từ năng lượng tái tạo, giao thông phát thải thấp đến hạ tầng thích ứng với biến đổi khí hậu, tất cả đều cần nguồn vốn rất lớn và ổn định. Vì vậy, phát triển thị trường tài chính xanh được nhiều quốc gia xem là giải pháp quan trọng để hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng bền vững.

Theo TS. Nguyễn Thị Trang, Đại học Kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội, thị trường tài chính giữ vai trò trung gian trong việc huy động và phân bổ nguồn lực cho các dự án xanh thông qua nhiều công cụ như tín dụng xanh, trái phiếu xanh và các quỹ đầu tư bền vững. Kinh nghiệm từ nhiều quốc gia cho thấy, khi dòng vốn được định hướng đúng, tăng trưởng kinh tế có thể song hành với mục tiêu bảo vệ môi trường và sử dụng hiệu quả tài nguyên.

Nhìn ra thế giới, nhiều quốc gia châu Á đã đạt được kết quả tích cực nhờ xây dựng chiến lược tài chính xanh từ khá sớm. Tại Hàn Quốc, Chính phủ phát triển đồng bộ hệ thống tài chính xanh thông qua các định chế tài chính, quỹ môi trường và thị trường vốn. Trong giai đoạn đầu của Kế hoạch 5 năm về tăng trưởng xanh, khoảng 8 định chế tài chính tham gia cung cấp tín dụng xanh. Riêng Quỹ Môi trường do Nhà nước quản lý đã hỗ trợ khoảng 100 tỷ won trong năm 2016, gồm 92,2 tỷ won dành cho lắp đặt thiết bị và 7,8 tỷ won cho hoạt động sản xuất, vận hành.

Chính phủ Hàn Quốc cũng triển khai các khoản trợ cấp khoảng 1,8 nghìn tỷ won cho 55.084 dự án năng lượng tái tạo, đồng thời phát triển mạnh thị trường trái phiếu xanh. Hyundai Capital phát hành 500 triệu USD trái phiếu xanh năm 2016 cho phương tiện hybrid, trong khi Tập đoàn Hanjin huy động 300 triệu USD năm 2017 cho các công trình xanh. Song song với đó, thị trường giao dịch phát thải được vận hành từ năm 2015, giá giao dịch tăng từ 7.860 won lên khoảng 28.000 won mỗi đơn vị chỉ sau 3 năm.

Nếu Hàn Quốc nổi bật với sự phát triển đồng bộ của hệ thống tài chính xanh, Trung Quốc lại lựa chọn hướng tiếp cận thông qua tín dụng xanh và cải cách thể chế. Chính phủ nước này từng bước hoàn thiện khung chính sách, xây dựng hệ thống hướng dẫn cho các tổ chức tài chính, đồng thời sử dụng ưu đãi về thuế, phí và tín dụng nhằm định hướng dòng vốn vào các lĩnh vực thân thiện với môi trường. Chính sách tín dụng xanh còn gắn trực tiếp với tiêu chí môi trường trong quá trình cấp vốn cho doanh nghiệp.

Hoàn thiện thể chế để khơi thông dòng vốn xanh

Kinh nghiệm của Trung Quốc cho thấy phát triển tài chính xanh cần được đặt trong tổng thể chiến lược phát triển quốc gia. Ngay từ cuối những năm 1990, nước này đã đưa nội dung tài chính xanh vào Luật Bảo vệ môi trường, sau đó tiếp tục lồng ghép trong các kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội 5 năm. Sau Đại hội XVIII năm 2012, các chính sách được đẩy mạnh hơn và đến năm 2016, tài chính xanh trở thành một trong những nội dung được thảo luận tại Hội nghị Thượng đỉnh G20 ở Hàng Châu.

Theo TS. Nguyễn Thị Trang, điểm đáng chú ý trong mô hình của Trung Quốc là chính sách tín dụng xanh được triển khai theo hướng điều tiết dòng vốn. Các ngân hàng đưa tiêu chí môi trường vào quy trình thẩm định khoản vay. Doanh nghiệp không đáp ứng yêu cầu về đánh giá tác động môi trường có thể bị từ chối cấp tín dụng. Trường hợp vi phạm quy định sau khi được giải ngân cũng có thể bị thu hồi vốn hoặc áp dụng các biện pháp xử lý phù hợp.

Để tăng hiệu quả giám sát, Bộ Bảo vệ Môi trường Trung Quốc còn xây dựng cơ chế “danh sách đen” đối với doanh nghiệp vi phạm quy định về môi trường. Những doanh nghiệp này bị hạn chế tiếp cận tín dụng cho đến khi khắc phục vi phạm. Thông tin đồng thời được tích hợp vào hệ thống dữ liệu tín dụng quốc gia nhằm phục vụ công tác quản lý. Cách tiếp cận này góp phần nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm của doanh nghiệp trong quá trình tiếp cận nguồn vốn.

Trong khi đó, Ấn Độ lựa chọn hướng phát triển tài chính xanh gắn với nhu cầu đầu tư hạ tầng. Theo nghiên cứu, quốc gia này dự kiến dành khoảng 200 tỷ USD cho năng lượng tái tạo nhằm đạt công suất 175GW. Các lĩnh vực giao thông đô thị, giao thông điện và nhà ở xanh cũng được bố trí nguồn vốn lần lượt khoảng 7,7 tỷ USD, 667 tỷ USD và gần 1 nghìn tỷ USD.

Để đáp ứng nhu cầu vốn rất lớn, Chính phủ Ấn Độ triển khai nhiều chương trình tín dụng ưu đãi thông qua hệ thống ngân hàng. Ngân hàng Trung ương hỗ trợ các khoản vay lãi suất thấp cho người dân mua nhà thuộc các dự án đạt tiêu chuẩn môi trường. Ngân hàng ICICI áp dụng lãi suất ưu đãi đối với phương tiện sử dụng nhiên liệu sạch và công nghệ hybrid. Nhiều ngân hàng khác cũng mở rộng tín dụng cho các dự án năng lượng tái tạo, hầm biogas và điện mặt trời.

Từ kinh nghiệm của Hàn Quốc, Trung Quốc và Ấn Độ, TS. Nguyễn Thị Trang cho rằng Việt Nam cần sớm hoàn thiện khung pháp lý về tài chính xanh bằng việc ban hành bộ tiêu chí phân loại dự án xanh thống nhất, xây dựng cơ chế giám sát và tiêu chuẩn đánh giá phù hợp với thông lệ quốc tế. Đây được xem là nền tảng để thị trường vận hành minh bạch, tạo niềm tin cho nhà đầu tư và các tổ chức tài chính.

Bên cạnh đó, theo TS. Nguyễn Thị Trang, cần đa dạng hóa các kênh huy động vốn thông qua phát triển tín dụng xanh, trái phiếu xanh, quỹ đầu tư xanh và các sản phẩm tài chính bền vững. Đồng thời, Nhà nước cần có chính sách ưu đãi về thuế, tín dụng và phí để khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào năng lượng tái tạo, sản xuất sạch hơn và các dự án giảm phát thải, qua đó mở rộng quy mô thị trường tài chính xanh.

Ở góc độ thể chế, TS. Lê Thị Kim Huệ, Học viện Ngân hàng cho rằng Nhà nước cần giữ vai trò kiến tạo trong phát triển tài chính xanh. Theo bà, cần hoàn thiện hệ thống pháp luật, tăng cường phối hợp giữa các bộ, ngành để triển khai hiệu quả Chiến lược tăng trưởng xanh, đồng thời xây dựng cơ chế điều phối thống nhất nhằm bảo đảm các chính sách tài chính, đầu tư và môi trường được thực hiện đồng bộ.

TS. Lê Thị Kim Huệ cũng đề xuất mở rộng các chính sách hỗ trợ đầu tư xanh, tăng cường kiểm tra, giám sát việc thực thi quy định về môi trường, phát triển thị trường vốn xanh và thúc đẩy hợp tác quốc tế để thu hút nguồn lực, công nghệ và kinh nghiệm quản lý. Theo bà, khi Nhà nước thực hiện tốt vai trò định hướng và điều tiết, tài chính xanh sẽ trở thành động lực quan trọng thúc đẩy tăng trưởng bền vững và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.