Khi tranh chấp thương mại không còn đơn lẻ, tìm lời giải ở trọng tài

GS.TS. Lê Hồng Hạnh, Chủ tịch Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC).

Phóng viên: Trong bối cảnh hội nhập ngày càng sâu rộng, tranh chấp thương mại có xu hướng phức tạp hơn. Ông nhìn nhận vai trò của trọng tài thương mại trong bối cảnh này như thế nào?

GS.TS. Lê Hồng Hạnh: Trước hết phải thấy rằng toàn cầu hóa hiện nay là một xu thế không thể đảo ngược. Sự phát triển đó kéo theo sự hình thành các chuỗi cung ứng quốc tế, nơi các nhà cung cấp ở nhiều quốc gia khác nhau liên kết với nhau để tạo ra dòng chảy hàng hóa. Việt Nam đang tham gia ngày càng sâu vào các chuỗi này, trong đó có những sản phẩm giữ vị trí cao như cà phê và lúa gạo...

Chính sự liên kết đó làm thay đổi cấu trúc của các quan hệ kinh tế - pháp lý. Nếu trước đây các giao dịch mang tính đơn lẻ thì hiện nay chúng được tổ chức theo mô hình chuỗi, kéo theo sự gia tăng của các tranh chấp dạng chuỗi. Một mâu thuẫn ban đầu có thể lan rộng, tạo thành nhiều tranh chấp liên quan với nhau, liên kết cả về chủ thể và nội dung.

Trong bối cảnh đó, vai trò của trọng tài thương mại ngày càng rõ nét. Khi các tranh chấp phát sinh giữa các bên ở nhiều quốc gia khác nhau, việc lựa chọn tòa án quốc gia thường không tạo được niềm tin. Mỗi bên đều có xu hướng muốn đưa tranh chấp về tòa án của mình, trong khi phía còn lại sẽ không đồng ý. Đây là thực tế đã diễn ra trong nhiều hoạt động đàm phán quốc tế.

Chính vì vậy, trọng tài trở thành một lựa chọn phù hợp hơn, bởi nó tạo ra một cơ chế trung lập, nơi các bên có thể chấp nhận được. Đây không chỉ là xu hướng, mà còn là yêu cầu thực tế khi nền kinh tế ngày càng gắn với các chuỗi cung ứng toàn cầu.

Phóng viên: Xin ông cho biết cụ thể hơn về những ưu điểm của trọng tài thương mại so với các phương thức truyền thống?

GS.TS. Lê Hồng Hạnh: Ưu điểm lớn nhất của trọng tài là đảm bảo tính công bằng thông qua quyền lựa chọn của các bên. Khi tham gia giải quyết tranh chấp bằng trọng tài, các bên có quyền lựa chọn người giải quyết cho mình, lựa chọn luật áp dụng, địa điểm giải quyết và quy tắc tố tụng của trung tâm trọng tài.

Điều này tạo ra một không gian linh hoạt mà các phương thức truyền thống khó có thể đáp ứng. Các bên có thể lựa chọn chuyên gia quốc tế hoặc chuyên gia trong nước, không phụ thuộc vào quốc tịch, miễn là người đó có trình độ chuyên môn phù hợp với lĩnh vực tranh chấp. Khi tranh chấp được giải quyết bởi những người có kiến thức sâu về thương mại quốc tế và pháp luật quốc tế, khả năng giải quyết hiệu quả sẽ cao hơn.

Trong bối cảnh các chuỗi cung ứng phát triển, các hợp đồng ngày càng mang tính xuyên biên giới, thì tranh chấp là điều khó tránh khỏi. Tuy nhiên, các bên thường không muốn đưa vụ việc ra tòa án quốc gia vì lo ngại về sự thiên lệch hoặc thiếu niềm tin. Với cơ chế lựa chọn và tính trung lập, trọng tài giúp giải quyết vấn đề này.

Thực tế cho thấy, trong nhiều trường hợp, nếu không bị đặt vào tình thế bắt buộc, các doanh nghiệp thường không lựa chọn tòa án mà ưu tiên trọng tài. Điều này phản ánh rõ xu hướng dịch chuyển trong phương thức giải quyết tranh chấp hiện nay.

Phóng viên: Trước những thay đổi như trên, theo ông, hệ thống trọng tài thương mại tại Việt Nam cần làm gì để đáp ứng yêu cầu mới và nâng cao niềm tin của nhà đầu tư?

GS.TS. Lê Hồng Hạnh: Trước hết phải thấy rằng sự gia tăng của các tranh chấp chuỗi đang đặt ra thách thức đối với mô hình tố tụng trọng tài truyền thống. Mô hình này trước đây chủ yếu được thiết kế để giải quyết các tranh chấp đơn lẻ, trong khi thực tiễn hiện nay đòi hỏi phải có cách tiếp cận rộng hơn, bao quát toàn bộ các mối liên kết giữa các tranh chấp.

Do đó, yêu cầu đặt ra không chỉ là giải quyết từng vụ việc, mà là quản trị toàn bộ hệ thống tranh chấp một cách nhất quán. Điều này bao gồm việc nhận diện sớm các mối liên hệ giữa các tranh chấp, lựa chọn cơ chế xử lý phù hợp, điều phối giữa các bên và giữa các hội đồng trọng tài, đồng thời đảm bảo tính thống nhất của các phán quyết.

Trên thế giới, nhiều tổ chức trọng tài đã bổ sung các cơ chế như gộp vụ việc, cho phép nhiều bên tham gia hoặc điều phối giữa các hội đồng trọng tài khác nhau. Những công cụ này giúp tiết kiệm thời gian, chi phí và hạn chế nguy cơ đưa ra các phán quyết mâu thuẫn.

Tại Việt Nam, các trung tâm trọng tài, trong đó có Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC), cũng đang từng bước tiếp cận và áp dụng các phương thức này. Một trong những hướng đi là hoàn thiện thể chế vi mô, tức là hoàn thiện quy trình nội bộ của trung tâm, từ xử lý hồ sơ đến việc lựa chọn và chỉ định trọng tài viên.

Chúng tôi đang hướng tới các tiêu chí như nhanh, công bằng, hiện đại và minh bạch. Để đạt được điều đó, quy tắc tố tụng cần được sửa đổi theo hướng phù hợp hơn với bối cảnh mới. Quy tắc trước đây được xây dựng cho các tranh chấp đơn lẻ, nên không còn phù hợp khi xử lý các tranh chấp có tính chuỗi.

Bên cạnh đó, việc mở rộng thẩm quyền của trọng tài trong các luật chuyên ngành mới cũng là một yếu tố quan trọng. Hiện nay, nhiều lĩnh vực như xây dựng, khoa học công nghệ, kinh doanh bất động sản, thậm chí cả đất đai, đều đã cho phép lựa chọn trọng tài để giải quyết tranh chấp. Điều này tạo ra dư địa lớn cho sự phát triển của trọng tài trong thời gian tới.

Cuối cùng, chất lượng của đội ngũ trọng tài viên vẫn là yếu tố then chốt. Để tạo được niềm tin cho nhà đầu tư, các phán quyết trọng tài phải đảm bảo tính công bằng, khách quan và có chất lượng chuyên môn cao. Điều này đòi hỏi không chỉ năng lực cá nhân của trọng tài viên mà còn là sự hoàn thiện đồng bộ của cả hệ thống.

Phóng viên: Xin trân trọng cảm ơn ông!