Hoàn thiện phương pháp đo lường khu vực kinh tế chưa được quan sát, phản ánh đầy đủ quy mô nền kinh tế

Toàn cảnh Hội nghị tổng kết Đề án Thống kê khu vực kinh tế chưa được quan sát.

Hoàn thiện phương pháp luận, mở rộng phạm vi thống kê

Một trong những kết quả nổi bật của Đề án là Việt Nam đã xây dựng được khung phương pháp luận thống nhất về thống kê khu vực kinh tế chưa được quan sát trên cơ sở Hệ thống tài khoản quốc gia năm 2008 (SNA 2008), đồng thời nghiên cứu cập nhật các nội dung mới của SNA 2025 và tham khảo kinh nghiệm quốc tế. Đây là nền tảng quan trọng để mở rộng phạm vi thống kê và nâng cao chất lượng biên soạn tài khoản quốc gia.

Đề án cũng đã xây dựng Danh mục hoạt động kinh tế chưa được quan sát theo 5 thành tố và theo ngành kinh tế, đồng thời cập nhật nhiều hoạt động mới của nền kinh tế số như thương mại điện tử, kinh doanh trên nền tảng số, kinh tế chia sẻ, lao động nền tảng và sáng tạo nội dung số. Danh mục giúp thống nhất việc nhận diện, lựa chọn nguồn dữ liệu và phương pháp đo lường phù hợp với tốc độ phát triển nhanh của nền kinh tế.

Trên cơ sở đó, Cục Thống kê (Bộ Tài chính) đã hoàn thiện phương pháp đo lường khu vực kinh tế chưa được quan sát theo hướng thống nhất với quy trình biên soạn GDP hiện hành. Lần đầu tiên, khu vực kinh tế phi chính thức và hoạt động tự sản, tự tiêu của hộ gia đình được xây dựng phương pháp bóc và lượng hóa theo phương pháp thống nhất trong Hệ thống tài khoản quốc gia. Đây là bước tiến quan trọng giúp phản ánh đầy đủ hơn quy mô thực của nền kinh tế.

Kết quả cho thấy, năm 2024 cả nước có khoảng 4 triệu cơ sở sản xuất, kinh doanh phi chính thức, tăng 4,3% so với năm 2020, sử dụng khoảng 6,5 triệu lao động, chiếm 71,5% lao động khu vực hộ kinh doanh cá thể. Giá trị tăng thêm của khu vực này đạt khoảng 579.000 tỷ đồng, tương đương 4,6% GDP. Dù tỷ trọng có xu hướng giảm do quá trình chuyển dịch sang khu vực kinh tế chính thức, khu vực phi chính thức vẫn giữ vai trò quan trọng trong tạo việc làm và bảo đảm sinh kế cho hàng triệu lao động.

Đối với hoạt động tự sản, tự tiêu của hộ gia đình, tỷ trọng giá trị tăng thêm trong GDP giảm từ 0,8% năm 2010 xuống còn 0,6% năm 2024. Xu hướng này phản ánh quá trình chuyển đổi từ sản xuất tự cung, tự cấp sang sản xuất hàng hóa theo cơ chế thị trường, phù hợp với tiến trình tái cơ cấu nông nghiệp và phát triển kinh tế nông thôn.

Đổi mới nguồn dữ liệu, nâng cao chất lượng số liệu thống kê

Một kết quả quan trọng khác là việc mở rộng phạm vi quan sát nền kinh tế thông qua khai thác dữ liệu hành chính và kết quả các cuộc tổng điều tra. Việc kết nối dữ liệu thuế đã giúp bổ sung gần 13.000 doanh nghiệp chưa có trong danh sách quản lý của ngành Thống kê, góp phần nâng cao tính đầy đủ và chính xác của số liệu tài khoản quốc gia. Điều này cũng đánh dấu bước chuyển từ phương thức thống kê chủ yếu dựa trên điều tra sang khai thác dữ liệu số và dữ liệu hành chính.

Đối với khu vực kinh tế ngầm và kinh tế bất hợp pháp, Đề án đã xây dựng khung khái niệm, phương pháp đo lường và triển khai tính toán thử nghiệm đối với một số hoạt động. Kết quả bước đầu cho thấy phương pháp tiếp cận có tính khả thi, song việc biên soạn số liệu chính thức vẫn cần tiếp tục hoàn thiện nguồn dữ liệu và phương pháp tính trong thời gian tới.

Công tác biên soạn GDP, GRDP cũng được đổi mới theo hướng hiện đại và tiệm cận chuẩn mực quốc tế. Nhiều hoạt động kinh tế mới như nghiên cứu và phát triển, sản xuất phần mềm, kinh tế số, thương mại điện tử, kinh tế nền tảng và dịch vụ số xuyên biên giới đã được cập nhật vào hệ thống tài khoản quốc gia. Đồng thời, ngành Thống kê đã rà soát hệ thống ngành kinh tế, cập nhật hệ số chi phí trung gian, hệ thống chỉ số giá và chuyển năm gốc so sánh từ năm 2010 sang năm 2020, góp phần phản ánh sát hơn sự thay đổi của nền kinh tế.

Đáng chú ý, thông tin về thương mại điện tử, kinh doanh trực tuyến và các mô hình kinh doanh mới đã được bổ sung vào phương án Tổng điều tra Kinh tế năm 2026 cũng như các cuộc điều tra thống kê định kỳ, tạo cơ sở tiếp tục mở rộng phạm vi thống kê khu vực kinh tế chưa được quan sát trong thời gian tới.

Song song với đó, Cục Thống kê (Bộ Tài chính) đã đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong toàn bộ quy trình thu thập, xử lý, tổng hợp và biên soạn số liệu. Việc kết hợp giữa đổi mới phương pháp luận, mở rộng nguồn dữ liệu và ứng dụng công nghệ số đã góp phần nâng cao tính đầy đủ, thống nhất và độ tin cậy của số liệu GDP, GRDP và tài khoản quốc gia.

Quá trình triển khai Đề án cũng thúc đẩy sự phối hợp giữa cơ quan thống kê với các bộ, ngành trong chia sẻ dữ liệu, đồng thời tăng cường hợp tác quốc tế với Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), Viện Nghiên cứu Kinh tế và Thống kê Pháp (INSEE), Văn phòng Ma túy và Tội phạm Liên hợp quốc (UNODC), ESCAP, UNCTAD và cơ quan thống kê nhiều quốc gia. Những hoạt động này góp phần nâng cao năng lực chuyên môn và từng bước đưa thống kê Việt Nam tiệm cận các chuẩn mực quốc tế.

Theo Cục trưởng Cục Thống kê Nguyễn Thị Hương, sau khi Đề án kết thúc, Cục Thống kê (Bộ Tài chính) sẽ tiếp tục đưa các kết quả về phương pháp luận và nguồn dữ liệu vào công tác biên soạn tài khoản quốc gia thường xuyên; đồng thời tiếp tục hoàn thiện phương pháp đo lường đối với khu vực kinh tế ngầm, kinh tế bất hợp pháp và các hoạt động mới của kinh tế số. Việc đẩy mạnh kết nối dữ liệu hành chính, ứng dụng trí tuệ nhân tạo và các phương pháp thống kê hiện đại sẽ tiếp tục nâng cao chất lượng số liệu, tạo nền tảng để thống kê khu vực kinh tế chưa được quan sát ngày càng đầy đủ, minh bạch và phục vụ hiệu quả công tác quản trị, điều hành nền kinh tế trong giai đoạn phát triển mới.