 |
| Khơi thông nguồn lực cho nhiệm vụ khoa học và công nghệ. |
Thuê chuyên gia thế nào để vừa đúng quy định, vừa phục vụ nghiên cứu?
Chia sẻ tại hội thảo “Phương pháp lập dự toán đối với các nhiệm vụ khoa học và công nghệ do Quỹ tài trợ, đặt hàng năm 2026”, đại diện một doanh nghiệp công nghệ đang chuẩn bị đề xuất nhiệm vụ khoa học và công nghệ xin tài trợ cho biết, sau khi nghiên cứu Thông tư số 39/2025/TT-BKHCN và Nghị định số 265/2025/NĐ-CP, doanh nghiệp vẫn băn khoăn về phạm vi các khoản chi được ngân sách nhà nước bảo đảm. Vấn đề là khi nhiệm vụ cần huy động nguồn nhân lực bên ngoài đơn vị chủ trì để đáp ứng yêu cầu chuyên môn.
Trong thực tế, nhiều dự án nghiên cứu khó có thể được thực hiện hoàn toàn bằng đội ngũ của một doanh nghiệp. Những công đoạn chuyên sâu có thể cần nhà khoa học tại trường đại học, chuyên gia của viện nghiên cứu hoặc tổ chức sở hữu năng lực kỹ thuật phù hợp. Vì vậy, doanh nghiệp đặt câu hỏi liệu chi phí nhân công của các cá nhân ngoài đơn vị chủ trì có được đưa vào dự toán đề nghị ngân sách hỗ trợ.
Một khả năng khác được doanh nghiệp đặt ra là chuyển phần công việc cần nguồn lực bên ngoài thành nội dung thuê dịch vụ. Cách tiếp cận này có thể tạo hành lang để doanh nghiệp chủ động huy động năng lực nghiên cứu trong xã hội, song đồng thời kéo theo yêu cầu xác định rõ phạm vi công việc, giá trị dịch vụ, phương thức lựa chọn đơn vị thực hiện cùng căn cứ phục vụ thanh quyết toán.
Trả lời vấn đề trên, PGS.TS. Đào Ngọc Chiến, Giám đốc Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia (NAFOSTED), cho biết trước mắt việc lập dự toán phải tuân thủ các quy định hiện hành. Doanh nghiệp cần căn cứ phạm vi chi được phép hỗ trợ để xây dựng dự toán. Với trường hợp cần sử dụng chuyên gia hoặc đơn vị nghiên cứu khác, một phần nhiệm vụ có thể được xem xét tổ chức thành gói dịch vụ thuê ngoài.
Theo gợi ý của PGS.TS. Đào Ngọc Chiến, gói dịch vụ có thể bao gồm hoạt động nghiên cứu, khảo sát cùng những chi phí cần thiết để hoàn thành công việc theo yêu cầu. Cách tổ chức này giúp chuyển nhu cầu phối hợp chuyên môn thành một nội dung công việc có phạm vi, sản phẩm đầu ra, chi phí tương ứng, qua đó tạo cơ sở rõ ràng hơn cho quá trình lập dự toán.
Điểm cần đặc biệt lưu ý nằm ở khâu lựa chọn đơn vị cung cấp dịch vụ. Việc thuê ngoài phải tuân thủ quy định về đấu thầu, lựa chọn nhà thầu. Doanh nghiệp chưa thể mặc nhiên xác định trước một đơn vị sẽ thực hiện gói công việc, kể cả khi đã có quan hệ hợp tác chuyên môn, bởi phương thức lựa chọn còn phụ thuộc tính chất nhiệm vụ cùng các quy định pháp luật liên quan.
“Trong trường hợp công việc thuộc diện được phép chỉ định thầu theo quy định, chẳng hạn nhiệm vụ có yêu cầu chuyên môn đặc thù và chỉ một đơn vị đáp ứng điều kiện thực hiện, doanh nghiệp có thể xem xét áp dụng hình thức này nếu đáp ứng đầy đủ các điều kiện pháp luật quy định”, Giám đốc Quỹ NAFOSTED nhấn mạnh.
Câu chuyện trên phản ánh một yêu cầu lớn hơn đối với cơ chế tài chính cho khoa học và công nghệ. Khi nghiên cứu ngày càng mang tính liên ngành, việc huy động nguồn lực giữa doanh nghiệp, viện, trường, chuyên gia trở thành nhu cầu thường xuyên. Quy định về dự toán vì thế cần được hiểu rõ, áp dụng thống nhất để nguồn ngân sách có thể hỗ trợ đúng nội dung, đồng thời tạo dư địa cho các chủ thể phối hợp hiệu quả.
Giải bài toán về kinh phí quản lý và chi phí thử nghiệm đặc thù
Một nhóm vấn đề khác được ông Lê Hoàng Hải, Học viện Kỹ thuật Quân sự, đặt ra liên quan đến kinh phí quản lý chung của nhiệm vụ khoa học và công nghệ. Theo quy định, dự toán có khoản chi quản lý chung bằng 5% kinh phí, tối đa 500 triệu đồng. Vấn đề là khoản tiền này được sử dụng cho những nội dung nào, phạm vi quản lý ra sao.
Ông Lê Hoàng Hải đồng thời đặt câu hỏi liệu kinh phí này có được sử dụng cho toàn bộ nội dung tại khoản 11 Điều 6 Nghị định số 265/2025/NĐ-CP về kinh phí quản lý hoạt động khoa học và công nghệ. Một vấn đề khác cũng cần làm rõ là kinh phí quản lý phải gắn riêng với từng nhiệm vụ hay có thể tập hợp để phục vụ chung cho hoạt động quản lý khoa học và công nghệ của đơn vị chủ trì.
Giải đáp nội dung này, PGS.TS. Đào Ngọc Chiến, Giám đốc Quỹ NAFOSTED, cho biết khoản kinh phí quản lý xuất phát từ thực tế mỗi nhiệm vụ mới đều làm phát sinh thêm khối lượng công việc cho bộ máy hành chính. Từ lãnh đạo đơn vị, kế toán trưởng, bộ phận kế toán tới phòng khoa học và công nghệ đều phải dành thêm thời gian xử lý hồ sơ, chứng từ, theo dõi tiến độ triển khai.
Theo PGS.TS. Đào Ngọc Chiến, nguyên tắc hiện nay vẫn là kinh phí quản lý của nhiệm vụ nào được sử dụng cho những nội dung đã quy định đối với nhiệm vụ đó. Trường hợp khoản kinh phí này chưa sử dụng hết, phần còn lại được giữ lại theo cơ chế khoán, thay vì phải nộp trả ngân sách nhà nước. Cách tiếp cận này gắn trách nhiệm quản lý với từng nhiệm vụ cụ thể.
Một tình huống phức tạp hơn được ông Lê Hoàng Hải nêu ra từ các nhiệm vụ đặc thù trong lĩnh vực quốc phòng. Một số hoạt động thử nghiệm, chẳng hạn bắn thử, chỉ đơn vị quân đội đủ điều kiện thực hiện. Trong khi đó, những đơn vị này có thể gặp vướng mắc về xuất hóa đơn, khiến quá trình ký hợp đồng thuê dịch vụ, thanh quyết toán hoặc kiểm toán khoản chi phát sinh khó khăn.
Để xử lý bài toán này, PGS.TS. Đào Ngọc Chiến dẫn kinh nghiệm từ lĩnh vực viễn thám. Dữ liệu vệ tinh ban đầu ở dạng thô phải trải qua nhiều công đoạn như lọc nhiễu, làm sạch, hoàn thiện trước khi khai thác. Thay vì tính giá bán dữ liệu thô, định mức kinh tế - kỹ thuật cho quá trình xử lý được xây dựng nhằm xác định đầy đủ chi phí của dịch vụ.
Cách tiếp cận tương tự có thể áp dụng với hoạt động thử nghiệm đặc thù. Đơn vị cần rà soát toàn bộ chi phí thực tế như chuẩn bị thao trường, nhân công, tổ chức thử nghiệm cùng các công việc liên quan, sau đó cấu thành một gói dịch vụ thuê ngoài. Hồ sơ phải xác định rõ mục tiêu, yêu cầu kỹ thuật, nội dung thực hiện, sản phẩm đầu ra cùng chi phí tương ứng.
Đặc biệt, khi chỉ có một đơn vị đủ năng lực hoặc đủ điều kiện pháp lý thực hiện hoạt động thử nghiệm, hồ sơ cần thuyết minh rõ căn cứ lựa chọn. Toàn bộ quá trình xây dựng gói dịch vụ, lựa chọn đơn vị thực hiện, thanh quyết toán phải tuân thủ quy định về đấu thầu, đặt hàng cùng các quy định liên quan, tạo đầy đủ cơ sở pháp lý phục vụ kiểm toán sau này.
