Gắn kết các mô hình kinh tế mới: Tạo hệ sinh thái tăng trưởng cho Việt Nam

Khi liên kết, các mô hình sẽ tạo ra hiệu ứng cộng hưởng, nâng chất lượng tăng trưởng. Ảnh AI minh họa.

Theo PGS.,TS. Nguyễn Thị Bích Điệp, Giám đốc Học viện Tài chính - Phân hiệu Hưng Yên, mỗi mô hình kinh tế mới đều có một vai trò riêng trong cấu trúc tăng trưởng. Kinh tế số cung cấp công cụ, kinh tế xanh xác lập định hướng, kinh tế tuần hoàn tạo phương thức vận hành, kinh tế bạc mở rộng thị trường theo nhân khẩu học, kinh tế đêm mở thêm không gian tiêu dùng theo thời gian. Khi liên kết, các mô hình sẽ tạo ra hiệu ứng cộng hưởng, nâng chất lượng tăng trưởng.

Kinh tế số tạo lực kéo, xanh hóa tạo chiều sâu

Kinh tế số đang giữ vai trò nổi bật trong bức tranh tăng trưởng mới. Giai đoạn 2021-2025, đóng góp bình quân của kinh tế số đạt 13,2% GDP. Riêng năm 2025, tỷ lệ này đạt khoảng 14,02%, tăng 1,64 lần so với năm 2020. Ngành kinh tế lõi đóng góp 8,13%, các ngành khác đạt 5,05%, thương mại điện tử đóng góp khoảng 11,8% giá trị gia tăng kinh tế số.

Sức bật số hóa còn thể hiện qua sự khác biệt giữa các địa phương. Một số nơi có kinh tế số đóng góp trên 20% GRDP, trong đó Bắc Ninh đạt 46,30%. Những con số này cho thấy dữ liệu, nền tảng số, AI và IoT đang trở thành hạ tầng sản xuất mới. Dù vậy, dữ liệu còn phân tán, chuẩn kết nối và chia sẻ dữ liệu còn bất cập, nhân lực số vẫn là điểm nghẽn.

PGS.,TS. Nguyễn Thị Bích Điệp Giám đốc Học viện Tài chính - Phân hiệu Hưng Yên

Ở trụ cột xanh, Việt Nam đã mở rộng năng lượng tái tạo, điện sinh khối, điện rác, khu công nghiệp sinh thái, tái chế phụ phẩm và quản trị chất thải. Theo xếp hạng chỉ số kinh tế xanh toàn cầu năm 2025 được tài liệu dẫn, Việt Nam đứng thứ 8 trong 44 quốc gia châu Á về tăng trưởng xanh. Đây là nền tảng quan trọng để chuyển mục tiêu xanh thành động lực đầu tư dài hạn.

Kinh tế tuần hoàn tạo cầu nối trực tiếp giữa mục tiêu xanh và hoạt động sản xuất. Thiết kế sinh thái, tái sử dụng, tái chế, phục hồi vật liệu giúp giảm khai thác nguyên liệu, kéo dài vòng đời sản phẩm và hạn chế chất thải. Tuy nhiên, chi phí chuyển đổi cao, công nghệ thiếu đồng bộ, thị trường carbon và tài chính xanh chưa hoàn thiện đang làm chậm quá trình chuyển đổi, nhất là với doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Một động lực khác đang nổi lên từ thay đổi nhân khẩu học. Năm 2024, Việt Nam có khoảng 14,2 triệu người từ 60 tuổi trở lên, tương đương khoảng 14% dân số. Đến năm 2030, con số này được ước tính khoảng 18 triệu người. Nhu cầu về y tế, chăm sóc dài hạn, nhà ở thích ứng, thiết bị hỗ trợ, du lịch dưỡng sinh và tài chính hưu trí sẽ tạo ra một thị trường ngày càng lớn.

Kinh tế đêm mở thêm một chiều không gian cho tăng trưởng dịch vụ. Tại TP. Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, TP. Đà Nẵng, Nha Trang, các phố đi bộ, chợ đêm, khu ẩm thực và dịch vụ giải trí đã góp phần kéo dài thời gian lưu trú, tăng chi tiêu của du khách. Theo tính toán được tài liệu dẫn, tại TP. Hồ Chí Minh, thêm 4 giờ hoạt động ban đêm có thể đóng góp từ 5-8% GDP thành phố.

PGS.,TS. Nguyễn Thị Bích Điệp cho rằng, mối liên hệ giữa các mô hình đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu. Riêng quan hệ giữa kinh tế số và kinh tế xanh bắt đầu được nghiên cứu mạnh từ năm 2014; đến tháng 8/2024 đã có 927 nghiên cứu. Dữ liệu, AI, IoT, truy xuất số và nền tảng số đang hỗ trợ sử dụng tài nguyên hiệu quả, kéo dài vòng đời sản phẩm, quản trị chất thải và thúc đẩy tiêu dùng xanh.

“Có thể nhìn cấu trúc liên kết qua 5 thành tố gồm: mục tiêu, công cụ, phương thức, thị trường và không gian. Kinh tế xanh xác lập mục tiêu phát triển bền vững; kinh tế số là công cụ; kinh tế tuần hoàn là phương thức; kinh tế bạc tạo thị trường mới; kinh tế đêm mở rộng không gian tiêu dùng. Đây là logic quan trọng để thiết kế hệ sinh thái tăng trưởng”, PGS.,TS. Nguyễn Thị Bích Điệp nhận định.

Từ phát triển riêng lẻ đến hệ sinh thái tăng trưởng

Thực tế cho thấy khoảng cách giữa chủ trương và mức độ tích hợp vẫn khá lớn. Chuyển đổi số được triển khai rộng, song liên kết với năng lượng, chăm sóc xã hội và điều dưỡng còn thấp. Đóng góp của kinh tế số trong một số hoạt động năng lượng chỉ khoảng 4%; nhóm trợ giúp xã hội, chăm sóc và điều dưỡng tập trung chỉ chiếm khoảng 0,01% tổng giá trị gia tăng kinh tế số.

5 thành tố tạo hệ sinh thái tăng trưởng mới. Ảnh thiết kế do AI.

Theo PGS.,TS. Nguyễn Thị Bích Điệp, khoảng trống chính sách cũng xuất hiện ở kinh tế bạc và kinh tế đêm. Dịch vụ chăm sóc người cao tuổi còn thiếu, phân khúc chưa đa dạng, chi phí cao, liên kết giữa y tế, bảo hiểm, an sinh và công nghệ chưa tốt. Với kinh tế đêm, các vấn đề về quy hoạch không gian, tiếng ồn, giao thông, an ninh, vệ sinh, chiếu sáng, cứu hộ y tế và dữ liệu đô thị cần được quản trị đồng bộ.

Từ thực trạng đó, yêu cầu trước hết là xây dựng khung chiến lược quốc gia về gắn kết các mô hình kinh tế mới, có đầu mối điều phối liên ngành và bộ chỉ tiêu chung. Chuyển đổi số cần dựa trên nền tảng dữ liệu dùng chung, chuẩn hóa dữ liệu, AI và IoT. Chính sách tài chính nên ưu tiên tín dụng xanh, dự án tái chế, năng lượng sạch, logistics xanh và truy xuất nguồn gốc số.

Một hướng đi giàu tiềm năng là lựa chọn TP. Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, TP. Đà Nẵng, Nha Trang và Phú Quốc làm địa bàn thí điểm tổ hợp đô thị số, du lịch đêm, dịch vụ xanh, kinh tế tuần hoàn và dịch vụ bạc. “Hiệu quả cần được lượng hóa qua GDP dịch vụ, năng suất lao động, tiêu hao năng lượng, tỷ lệ tái chế, chi tiêu du khách, mức hài lòng của người cao tuổi và chất lượng môi trường đô thị”, PGS.,TS. Nguyễn Thị Bích Điệp nêu rõ.

Theo PGS.,TS. Nguyễn Thị Bích Điệp, nhìn xa hơn, Việt Nam cần hình thành một “động lực tăng trưởng kép”: đổi mới các động lực truyền thống đồng thời phát triển hệ sinh thái kinh tế mới dựa trên số hóa, xanh hóa, tuần hoàn chuỗi sản xuất dịch vụ, già hóa dân số tích cực và mở rộng không gian tiêu dùng. Khi được kết nối bằng thể chế tốt, dữ liệu tốt, hạ tầng tốt và nhân lực tốt, năm mô hình sẽ trở thành cấu phần quan trọng của mô hình tăng trưởng mới.