Đề xuất hơn 162.000 tỷ đồng đầu tư 3 dự án cao tốc kết nối vùng miền núi, Tây Nguyên

Quốc hội nghe Tờ trình của Chính phủ và Báo cáo thẩm tra về chủ trương đầu tư 3 dự án xây dựng đường bộ cao tốc. Ảnh: VPQH

Đầu tư 430,5 km cao tốc với vốn đầu tư công

Sáng ngày 7/11, Quốc hội nghe Tờ trình của Chính phủ và Báo cáo thẩm tra về chủ trương đầu tư 3 dự án xây dựng đường bộ cao tốc gồm: Mộc Châu - Sơn La - Điện Biên (địa phận tỉnh Sơn La); Bảo Hà - Lai Châu (đoạn Bảo Hà - Tân Phong); Quảng Ngãi - Kon Tum.

Trình bày Tờ trình của Chính phủ, Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh cho biết, việc sớm đầu tư 3 dự án là yêu cầu cấp thiết nhằm cụ thể hóa các chủ trương, định hướng của Đảng, Nhà nước về phát triển kết cấu hạ tầng giao thông, đồng thời đáp ứng nhu cầu vận tải ngày càng tăng, từng bước hoàn thiện mạng lưới đường bộ cao tốc theo quy hoạch.

Theo Bộ trưởng, các tuyến quốc lộ hiện hữu kết nối Sơn La, Lai Châu, Quảng Ngãi với các trung tâm kinh tế vùng có quy mô nhỏ, tiêu chuẩn thấp thường xuyên xảy ra sạt lở vào mùa mưa lũ. Khi có đường cao tốc, thời gian di chuyển dự kiến rút ngắn khoảng 5-60% so với đi trên các tuyến quốc lộ hiện hữu.

Đáng chú ý, việc đầu tư các tuyến cao tốc không chỉ giải quyết bài toán giao thông, mà còn tạo động lực phát triển kinh tế - xã hội cho những địa bàn còn nhiều khó khăn, nhất là khu vực miền núi, biên giới và vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Bộ trưởng Trần Hồng Minh nhấn mạnh, đầu tư 3 tuyến cao tốc sẽ tạo đột phá để khơi thông tiềm năng, hình thành không gian phát triển mới, nâng cao năng lực cạnh tranh của các địa phương, thúc đẩy đô thị hóa và hình thành các khu đô thị, khu công nghiệp, khu thương mại, dịch vụ dọc tuyến.

Đồng thời, các tuyến đường sẽ góp phần tăng cường giao thương quốc tế qua những cửa khẩu như Tây Trang, Chiềng Khương, Lóng Sập, Ma Lù Thàng và Bờ Y; tạo thêm các trục giao thông cơ động chiến lược phục vụ quốc phòng, an ninh, cứu hộ, cứu nạn và ứng phó thiên tai.

Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh trình bày tờ trình của Chính phủ. Ảnh: VPQH

Theo Bộ trưởng Trần Hồng Minh, tổng chiều dài 3 dự án là 430,5 km, gồm: Dự án cao tốc Mộc Châu - Sơn La - Điện Biên dài 179,5 km; cao tốc Bảo Hà - Lai Châu dài 119 km; cao tốc Quảng Ngãi - Kon Tum dài 132 km.

Các dự án được đề xuất đầu tư quy mô 4 làn xe cao tốc theo quy hoạch, tốc độ thiết kế từ 80-120 km/h. Hướng tuyến được nghiên cứu lựa chọn nhằm bảo đảm phù hợp với quy hoạch, chiều dài ngắn nhất có thể, hạn chế khối lượng giải phóng mặt bằng; đồng thời xây dựng đồng bộ các nút giao liên thông, hệ thống giao thông thông minh, trung tâm quản lý điều hành giao thông và trạm dừng nghỉ.

Chính phủ đề xuất đầu tư 3 dự án theo hình thức đầu tư công. Sơ bộ tổng mức đầu tư 3 dự án là 162.393 tỷ đồng. Trong đó, dự án Mộc Châu - Sơn La - Điện Biên có tổng mức đầu tư 63.120 tỷ đồng; dự án Bảo Hà - Lai Châu là 50.990 tỷ đồng; dự án Quảng Ngãi - Kon Tum là 48.283 tỷ đồng.

Về cơ cấu nguồn vốn, ngân sách Trung ương dự kiến bố trí khoảng 158.342 tỷ đồng, ngân sách địa phương khoảng 4.051 tỷ đồng. Theo tiến độ dự kiến, công tác chuẩn bị đầu tư được thực hiện trong năm 2026-2027; bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và khởi công xây dựng trong năm 2027; cơ bản hoàn thành năm 2030 và đưa vào khai thác năm 2031.

Làm rõ khả năng cân đối vốn, quy hoạch tái định cư trước di dân

Trình bày báo cáo thẩm tra, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi cho biết, cơ quan thẩm tra nhất trí với sự cần thiết đầu tư 3 dự án. Tuy nhiên, Ủy ban Kinh tế và Tài chính đề nghị Chính phủ tiếp tục rà soát, xử lý những nội dung mâu thuẫn, chồng chéo giữa hướng tuyến các dự án với quy hoạch khoáng sản, năng lượng, thủy điện, đất lâm nghiệp và các quy hoạch liên quan.

Đối với dự án Quảng Ngãi - Kon Tum, hướng tuyến dài 132 km cắt qua 6 vị trí quy hoạch khai thác khoáng sản nhóm III, nhóm IV. Cơ quan thẩm tra đề nghị làm rõ mức độ chồng lấn và phương án xử lý tài sản, khoáng sản phù hợp.

Đối với dự án Mộc Châu - Sơn La - Điện Biên, hướng tuyến ảnh hưởng trực tiếp đến quy hoạch hạ tầng năng lượng, đi qua khu vực quy hoạch 4 nhà máy điện mặt trời và 2 nhà máy thủy điện. Vì vậy, cần rà soát kỹ tọa độ thiết kế để bảo đảm an toàn vận hành lưới điện và hồ chứa.

Với dự án Bảo Hà - Lai Châu, cơ quan thẩm tra đề nghị làm rõ lộ trình đầu tư đoạn còn lại đến cửa khẩu Ma Lù Thàng, tính đồng bộ với tuyến cao tốc CT12, cũng như phương án xử lý phạm vi chồng lấn với khu vực mỏ quặng sắt Đông Nam Làng Lếch và khu vực quy hoạch thăm dò đất hiếm tại Tân An.

Ủy ban thống nhất thực hiện các dự án theo hình thức đầu tư công do phương án PPP, hợp đồng BOT chưa bảo đảm tính khả thi về tài chính, trong khi các tuyến đường có ý nghĩa quan trọng về quốc phòng, an ninh và kết nối với những đoạn tuyến liền kề.

Một vấn đề được cơ quan thẩm tra đặc biệt lưu ý là tác động đến đất rừng và đời sống người dân. Theo báo cáo thẩm tra, tổng nhu cầu chiếm dụng đất của 3 dự án khoảng 4.630 ha, ảnh hưởng trực tiếp đến 7.180 hộ dân, trong đó có 1.830 hộ phải tái định cư tập trung; diện tích rừng cần chuyển mục đích sử dụng khoảng 1.155 ha, bao gồm 759 ha rừng tự nhiên.

Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi cho biết, cơ quan thẩm tra nhất trí với sự cần thiết đầu tư 3 dự án. Ảnh: VPQH

Ủy ban Kinh tế và Tài chính đề nghị tiếp tục rà soát thiết kế, tăng cường giải pháp cầu cạn, hầm xuyên núi nhằm giảm tối đa việc xâm phạm rừng tự nhiên, rừng phòng hộ đầu nguồn và rừng đặc dụng; thực hiện đầy đủ kinh phí và quỹ đất trồng rừng thay thế theo quy định.

Đối với công tác tái định cư, các địa phương cần lập quy hoạch khu tái định cư đồng bộ hạ tầng thiết yếu như điện, nước, trường học, y tế, thiết chế văn hóa trước khi di dân. Đồng thời, có chính sách hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp gắn với nơi ở mới, bảo đảm đời sống người dân bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ và bảo tồn không gian văn hóa cộng đồng.

Về nguồn vốn, cơ quan thẩm tra lưu ý tổng mức đầu tư sơ bộ của 3 dự án theo báo cáo thẩm tra khoảng 164.032 tỷ đồng. Ủy ban Kinh tế và Tài chính đánh giá tiến độ giải ngân thực tế bị dồn áp lực rất lớn vào các năm cuối của giai đoạn 2030-2031, tạo rủi ro kéo dài thời gian hoàn thành thực tế sang kỳ đầu tư công 2031-2035.

Về hiệu quả đầu tư, theo báo cáo thẩm tra, cả 3 dự án đều có các chỉ tiêu hiệu quả kinh tế tích cực, với tỷ suất nội hoàn kinh tế từ 10,8-13,2%, tỷ suất lợi ích - chi phí từ 1,12-1,51, tạo động lực bứt phá kinh tế xã hội gắn với củng cố thế trận quốc phòng, an ninh biên giới.

Đối với các cơ chế, chính sách đặc thù, Ủy ban Kinh tế và Tài chính cơ bản nhất trí với việc áp dụng các cơ chế đã được Quốc hội cho phép đối với một số dự án tương tự. Tuy nhiên, cơ quan thẩm tra đề nghị chỉ đề xuất những chính sách thực sự cần thiết, xác định rõ phạm vi áp dụng, thẩm quyền quyết định và trách nhiệm tổ chức thực hiện, đồng thời tăng cường kiểm tra, giám sát để phòng ngừa tham nhũng, tiêu cực, thất thoát, lãng phí.

Đặc biệt, cần rà soát kỹ đề xuất chỉ định thầu. Đối với các gói thầu đủ điều kiện cạnh tranh, cần thực hiện đấu thầu theo quy định, bảo đảm công khai, minh bạch và hiệu quả sử dụng vốn nhà nước; chỉ áp dụng chỉ định thầu trong những trường hợp đặc biệt, thực sự cần thiết và đáp ứng đầy đủ điều kiện pháp luật.