Đầu tư cho con người để kinh tế tập thể phát triển bền vững

Muốn phát triển kinh tế hợp tác bền vững phải đầu tư cho con người.

Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh vừa tổ chức Hội thảo Khoa học Quốc gia về xây dựng chương trình, giáo trình phát triển kinh tế tập thể gắn với xây dựng nông thôn mới để đưa vào giảng dạy tại Học viện, các trường chính trị cấp tỉnh, thành phố và trung tâm chính trị cấp xã.

Tạo tư duy mới cho kinh tế hợp tác

Chia sẻ tại Hội thảo, ông Lê Minh Hoan, nguyên Phó Chủ tịch Quốc hội, nguyên Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (cũ), kể lại câu chuyện của một người nông dân ở Đồng bằng sông Cửu Long. Người nông dân nói rằng trước đây ai cũng nghĩ thửa ruộng là của riêng mình, nhưng muốn làm ăn lớn thì phải coi cả cánh đồng là của chung. Theo ông Hoan, sự thay đổi trong cách nghĩ ấy chính là nền tảng của kinh tế hợp tác, bởi khi tư duy cá thể chuyển sang tư duy cộng đồng thì mới có thể hình thành các chuỗi liên kết bền vững.

Trong nền kinh tế thị trường hiện đại, từng hộ nông dân rất khó tự mình xây dựng thương hiệu, đáp ứng các tiêu chuẩn chất lượng hay tiếp cận những thị trường lớn. Quy mô sản xuất nhỏ khiến chi phí cao, khả năng đàm phán thấp và khó ứng dụng công nghệ. Khi các hộ liên kết trong hợp tác xã, quy mô được mở rộng, nguồn lực được tập trung và cơ hội tham gia chuỗi giá trị cũng lớn hơn. Đây chính là lợi thế mà sản xuất riêng lẻ khó có thể tạo ra.

“Người nông dân Việt Nam vốn rất cần cù, sáng tạo và có khả năng thích ứng nhanh với thị trường. Điều còn thiếu là kỹ năng hợp tác để cùng tạo ra sức mạnh tập thể” Ông Lê Minh Hoan, nguyên Phó Chủ tịch Quốc hội

Theo ông Lê Minh Hoan, người nông dân Việt Nam vốn rất cần cù, sáng tạo và có khả năng thích ứng nhanh với thị trường. Điều còn thiếu là kỹ năng hợp tác để cùng tạo ra sức mạnh tập thể. Ông dẫn lại lời Chủ tịch Hồ Chí Minh: “Hợp tác xã là hợp vốn, hợp sức với nhau”, đồng thời cho rằng liên kết sẽ tạo ra quy mô, quy mô tạo nên sức cạnh tranh và sức cạnh tranh mới mang lại thu nhập bền vững cho người dân.

Nguyên Phó Chủ tịch Quốc hội cũng nhấn mạnh một yếu tố có ý nghĩa quyết định đối với sự thành công của hợp tác xã là niềm tin. Theo ông, xây dựng niềm tin trong cộng đồng khó hơn nhiều so với xây dựng một công trình hạ tầng. Khi người dân thực sự tin tưởng lẫn nhau, họ sẽ sẵn sàng góp vốn, chia sẻ lợi ích, tuân thủ quy chế chung và cùng hướng đến mục tiêu phát triển lâu dài. Vì vậy, hợp tác xã còn là môi trường nuôi dưỡng văn hóa hợp tác và gắn kết cộng đồng.

Ở góc độ quản lý nhà nước, ông Võ Văn Hưng, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cho rằng vị trí của hợp tác xã đang thay đổi cùng với yêu cầu phát triển nông nghiệp hiện đại. Ông kể lại cuộc trao đổi với lãnh đạo một tập đoàn nông sản lớn. Doanh nghiệp này cho biết có thể chủ động về vốn, công nghệ và thị trường, nhưng rất khó tiếp cận từng hộ nông dân để tổ chức sản xuất. Điều doanh nghiệp cần là những hợp tác xã đủ năng lực làm đầu mối liên kết.

Theo Thứ trưởng Võ Văn Hưng, hợp tác xã vì thế cần được nhìn nhận như một thể chế phát triển ở khu vực nông thôn. Đây là nơi tập hợp nông dân, tổ chức vùng nguyên liệu, chuyển giao khoa học kỹ thuật, bảo đảm chất lượng sản phẩm và kết nối với doanh nghiệp. Khi hợp tác xã hoạt động hiệu quả, cả người dân lẫn doanh nghiệp đều được hưởng lợi, đồng thời tạo nền tảng cho quá trình phát triển nông nghiệp theo chuỗi giá trị.

Gỡ nút thắt từ nguồn nhân lực

Nhìn từ góc độ nghiên cứu và hoạch định chính sách, ông Lê Đức Thịnh, Cục trưởng Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cho rằng nền tảng của một hợp tác xã thành công được hình thành từ ba yếu tố: con người, niềm tin và sự hợp tác. Ông dẫn kinh nghiệm của mô hình hợp tác xã Mondragon (Tây Ban Nha), nơi giáo dục luôn đi trước thành lập tổ chức. Theo ông, khi nhận thức được nâng lên, niềm tin sẽ hình thành và tạo động lực để các thành viên gắn bó lâu dài.

Từ thực tiễn quản lý, ông Lê Đức Thịnh cho rằng rào cản lớn hiện nay là nhận thức về hợp tác xã ở nhiều nơi còn thiếu thống nhất. Một bộ phận cán bộ và người dân vẫn nhìn mô hình này qua lăng kính của thời kỳ bao cấp, trong khi hợp tác xã kiểu mới vận hành theo cơ chế thị trường, tự chủ về tài chính và lấy lợi ích thành viên làm trung tâm. Khoảng cách trong nhận thức khiến nhiều chính sách chưa được triển khai đúng tinh thần.

“Nhiều nơi mong muốn phát triển hợp tác xã nhưng lại chưa hiểu đầy đủ về phương thức tổ chức, quản trị và liên kết thị trường” Bà Cao Xuân Thu Vân, Chủ tịch Liên minh Hợp tác xã Việt Nam

Quan điểm ấy cũng được bà Cao Xuân Thu Vân, Chủ tịch Liên minh Hợp tác xã Việt Nam, chia sẻ từ những chuyến công tác tại cơ sở. Sau 3 năm gắn bó với khu vực kinh tế tập thể, điều khiến bà trăn trở nhất là sự thiếu hụt về kiến thức và kỹ năng của cả cán bộ lẫn thành viên hợp tác xã. Theo bà, nhiều nơi mong muốn phát triển hợp tác xã nhưng lại chưa hiểu đầy đủ về phương thức tổ chức, quản trị và liên kết thị trường.

Bà Cao Xuân Thu Vân kể rằng khi được lãnh đạo Chính phủ hỏi vì sao hợp tác xã có giai đoạn phát triển mạnh rồi chững lại, câu trả lời của bà rất ngắn gọn: “Hợp tác xã đang thiếu học”. Theo bà, điều này không chỉ phản ánh nhu cầu đào tạo đối với giám đốc hợp tác xã mà còn đặt ra yêu cầu nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ quản lý ở địa phương, những người trực tiếp hướng dẫn và đồng hành cùng khu vực kinh tế tập thể.

Từ kinh nghiệm quốc tế, Chủ tịch Liên minh Hợp tác xã Việt Nam cho biết tại Hàn Quốc, người muốn trở thành thành viên hợp tác xã phải hoàn thành chương trình đào tạo trước khi được công nhận chính thức. Muốn đảm nhiệm vị trí chủ tịch hợp tác xã cũng phải có chứng nhận nghề nghiệp và trải qua quá trình bồi dưỡng chuyên môn. Cách làm này giúp hình thành đội ngũ lãnh đạo có năng lực quản trị, đồng thời tạo dựng niềm tin giữa các thành viên.

Bà Cao Xuân Thu Vân cũng dẫn thực tiễn tại một hợp tác xã ở Quảng Nam, nơi nông sản địa phương được phát triển thành nhiều sản phẩm gắn với văn hóa bản địa và du lịch cộng đồng. Mô hình này tạo việc làm ổn định cho người dân, thu hút hàng trăm lượt khách mỗi ngày và góp phần gìn giữ bản sắc địa phương. Theo bà, đây là minh chứng cho thấy hợp tác xã hoàn toàn có thể trở thành trung tâm sáng tạo giá trị nếu được dẫn dắt đúng hướng.