 |
| Công nghệ bảo quản sau thu hoạch nâng tầm nông sản Việt. |
Trong bối cảnh ngành nông nghiệp đang chuyển mạnh từ tư duy tăng trưởng dựa vào sản lượng sang phát triển dựa trên chất lượng và giá trị gia tăng, công nghệ bảo quản sau thu hoạch được xem là một trong những yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh của nông sản Việt Nam. Công nghệ bảo quản không chỉ giúp kéo dài thời gian, giảm thất thoát và bảo đảm chất lượng sản phẩm, còn tạo điều kiện để doanh nghiệp giảm chi phí logistics, mở rộng thị trường và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.
Dù nằm trong nhóm quốc gia xuất khẩu nông sản hàng đầu thế giới, Việt Nam vẫn đang đối mặt với nhiều hạn chế trong khâu bảo quản và chế biến sau thu hoạch. Phần lớn hoạt động sản xuất nông nghiệp vẫn mang tính nhỏ lẻ, phân tán, trong khi hệ thống kho lạnh, trung tâm sơ chế và hạ tầng logistics chuyên dụng chưa được đầu tư đồng bộ. Sự thiếu hụt này khiến nhiều loại nông sản dễ bị suy giảm chất lượng trong quá trình thu hoạch, vận chuyển và lưu thông, làm gia tăng tỷ lệ hao hụt cũng như giảm giá trị thương mại của sản phẩm.
Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, tổn thất sau thu hoạch ở nhiều ngành hàng vẫn ở mức cao. Rau quả có thể thất thoát từ 20-30% sản lượng, thủy sản từ 15-25%, còn lúa gạo khoảng 13-15%. Đây không đơn thuần là giảm thiểu về sản lượng còn làm gia tăng chi phí, giảm hiệu quả của toàn chuỗi sản xuất. Trong bối cảnh chi phí đầu vào ngày càng gia tăng và thị trường xuất khẩu cạnh tranh khốc liệt, việc giảm tổn thất sau thu hoạch được xem là giải pháp trực tiếp để nâng cao lợi nhuận cho cả người nông dân và doanh nghiệp.
Một trong những điểm yếu lớn của nông sản Việt Nam hiện nay là tỷ lệ chế biến sâu còn thấp. Điều này đồng nghĩa với việc phần lớn giá trị gia tăng đang nằm ngoài chuỗi sản xuất trong nước. Trong khi nhiều quốc gia đã tận dụng công nghệ để phát triển các sản phẩm chế biến có giá trị cao, kéo dài vòng đời sản phẩm và xây dựng thương hiệu quốc gia, thì nhiều mặt hàng nông sản của Việt Nam vẫn phụ thuộc vào xuất khẩu nguyên liệu với biên lợi nhuận thấp.
Không chỉ ảnh hưởng đến giá trị sản phẩm, công nghệ bảo quản còn tác động trực tiếp đến chi phí logistics, đây là yếu tố ngày càng đóng vai trò quyết định trong cạnh tranh thương mại quốc tế. Đối với nhiều loại trái cây tươi và thủy sản, thời gian bảo quản ngắn buộc doanh nghiệp phải lựa chọn vận chuyển bằng đường hàng không nhằm bảo đảm chất lượng khi đến thị trường tiêu thụ. Tuy nhiên, chi phí vận tải hàng không thường cao gấp nhiều lần so với vận chuyển bằng đường biển, làm giảm đáng kể khả năng cạnh tranh về giá.
Theo PGS.TS Phạm Anh Tuấn, Viện trưởng Viện Cơ điện nông nghiệp và Công nghệ sau thu hoạch cho biết, nếu áp dụng các công nghệ bảo quản tiên tiến, thời gian lưu trữ nông sản có thể kéo dài thêm 1,5-2 lần so với hiện nay. Đây là điều kiện quan trọng để nhiều mặt hàng xuất khẩu chuyển sang vận chuyển bằng container lạnh đường biển với chi phí thấp hơn nhưng vẫn bảo đảm chất lượng. Việc tối ưu logistics không chỉ giúp doanh nghiệp gia tăng lợi nhuận mà còn mở rộng cơ hội tiếp cận các thị trường xa có sức mua lớn.
 |
| Chế biến sau thu hoạch là giải pháp giúp gia tăng giá trị nông sản Việt. |
Thực tế cho thấy hiệu quả rõ rệt của việc đầu tư công nghệ bảo quản. Nhiều lô vải thiều xuất khẩu sang thị trường châu Âu trong những năm gần đây đã áp dụng đồng bộ các giải pháp xử lý sau thu hoạch, bao gói chuyên dụng và bảo quản lạnh. Nhờ đó, thời gian bảo quản được kéo dài đáng kể, cho phép doanh nghiệp chuyển từ vận tải hàng không sang vận tải đường biển mà vẫn giữ được chất lượng sản phẩm. Tương tự, nhiều hợp tác xã trồng xoài tại Đồng bằng sông Cửu Long đã đầu tư kho lạnh và dây chuyền xử lý hiện đại, giúp sản phẩm đáp ứng yêu cầu khắt khe của các thị trường như châu Âu và Bắc Mỹ.
Đáng chú ý để thúc đẩy quá trình đổi mới công nghệ trong lĩnh vực nông nghiệp, Bộ Khoa học và Công nghệ đã triển khai Chương trình nghiên cứu ứng dụng và phát triển công nghệ chế biến, bảo quản nông lâm thủy sản và cơ giới hóa trong nông nghiệp. Chương trình tập trung vào phát triển công nghệ bảo quản hiện đại, thúc đẩy chế biến sâu, tận dụng phụ phẩm theo hướng kinh tế tuần hoàn, đồng thời tăng cường năng lực chế tạo máy móc và thiết bị phục vụ sản xuất.
Đặc biệt chương trình hướng tới mô hình liên kết chặt chẽ giữa Nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp và người nông dân nhằm đưa các kết quả nghiên cứu nhanh chóng vào thực tiễn. Đây được xem là giải pháp quan trọng để khắc phục tình trạng nghiên cứu tách rời nhu cầu thị trường, đồng thời thúc đẩy quá trình thương mại hóa các công nghệ mới.
Song hành với bảo quản, chế biến sâu cũng đang mở ra dư địa phát triển rất lớn cho ngành nông nghiệp. Cục Chất lượng, Chế biến và Phát triển thị trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết, mỗi năm, Việt Nam tạo ra khoảng 156,8 triệu tấn phụ phẩm từ trồng trọt và chăn nuôi. Nếu được ứng dụng công nghệ hiện đại để khai thác hiệu quả, nguồn tài nguyên này có thể trở thành nguyên liệu cho thực phẩm chức năng, dược phẩm, mỹ phẩm, vật liệu sinh học hoặc phân bón hữu cơ. Đây không chỉ là cơ hội gia tăng giá trị kinh tế mà còn góp phần thúc đẩy mô hình kinh tế tuần hoàn và phát triển nông nghiệp xanh.
Trong bối cảnh các thị trường nhập khẩu ngày càng siết chặt các tiêu chuẩn về chất lượng, truy xuất nguồn gốc và phát thải các-bon, công nghệ bảo quản sau thu hoạch đang trở thành điều kiện bắt buộc để duy trì và mở rộng thị phần xuất khẩu. Những giải pháp như chuỗi lạnh thông minh, bao gói chức năng, vật liệu sinh học hay hệ thống giám sát bảo quản theo thời gian thực sẽ là nền tảng giúp nông sản Việt Nam đáp ứng các yêu cầu ngày càng cao của thị trường toàn cầu.
Về lâu dài, đầu tư đồng bộ cho công nghệ bảo quản và chế biến sâu không chỉ giúp giảm tổn thất sau thu hoạch mà còn tạo bước chuyển từ xuất khẩu nguyên liệu sang xuất khẩu sản phẩm có giá trị gia tăng cao. Và chỉ khi những điểm nghẽn trong khâu sau thu hoạch được tháo gỡ, công nghệ bảo quản sau thu hoạch sẽ thực sự trở thành động lực mở rộng cơ hội xuất khẩu, gia tăng sức cạnh tranh và nâng tầm nông sản Việt trên thị trường quốc tế.
