Chuyển đổi mô hình tăng trưởng: Lấy khoa học công nghệ làm trục phát triển

Diễn đàn Kinh tế Việt Nam 2026 với chủ đề: “Mô hình phát triển dựa trên khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số”.

Ngày 25/3/2026, tại TP. Hà Nội, Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) tổ chức Diễn đàn Kinh tế Việt Nam 2026 với chủ đề: “Mô hình phát triển dựa trên khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số”.

Phát biểu khai mạc Diễn đàn, TS. Đặng Xuân Thanh, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam nêu rõ, sự kiện diễn ra trong bối cảnh cả môi trường quốc tế và nội tại nền kinh tế đang biến đổi nhanh, đòi hỏi Việt Nam phải nhận diện lại các yêu cầu phát triển. Theo đó, cần đổi mới mạnh mẽ tư duy, nâng cao chất lượng tăng trưởng và tạo lập các không gian phát triển mới dựa trên nền tảng khoa học công nghệ nhằm bảo đảm tính bền vững và bao trùm.

Tiếp nối, TS. Nguyễn Đức Hiển, Phó Trưởng ban Ban Chính sách chiến lược Trung ương nhấn mạnh rằng, để đổi mới mô hình phát triển đất nước dựa trên khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo, trước hết cần nhận diện đầy đủ mô hình phát triển sau 40 năm Đổi mới.

Làm rõ thêm, TS. Nguyễn Đức Hiển phân tích, đây là khái niệm rất rộng, bao trùm nhiều lĩnh vực, không thể đồng nhất với mô hình tăng trưởng kinh tế. Việc tiếp cận hiện nay còn nhiều cách hiểu khác nhau, từ việc chia theo 5-7 nhóm lĩnh vực như kinh tế, xã hội, môi trường, quốc phòng, đối ngoại, đến việc bổ sung các yếu tố như văn hóa và quản trị quốc gia. Tuy nhiên, các cấu phần này chỉ là các trụ cột, trong khi phần cốt lõi cần làm rõ là triết lý phát triển, mục tiêu, động lực và nguyên tắc vận hành của mô hình.

TS. Nguyễn Đức Hiển, Phó Trưởng ban Ban Chính sách chiến lược Trung ương.

Vì thế, TS. Nguyễn Đức Hiển lưu ý, thực tiễn nghiên cứu hiện nay còn thiên về từng lát cắt riêng lẻ hoặc mô hình tăng trưởng, chưa tiếp cận đầy đủ tính tổng thể của mô hình phát triển quốc gia. Vì vậy, cần xác định rõ cách tiếp cận và “đường đi” khi xây dựng đề án, bảo đảm tính mạch lạc và nhất quán. Đồng thời, cần làm rõ vai trò của kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là mô hình tổng thể hay là nền tảng vận hành. Việc xây dựng mô hình cũng phải đặt trong tầm nhìn dài hạn, không chỉ đến năm 2045 mà xa hơn, với hệ thống nền tảng, trụ cột, động lực và cơ chế vận hành rõ ràng.

Từ những gợi mở này, tại Diễn đàn, các chuyên gia tập trung đề xuất các hướng đi cụ thể cho mô hình tăng trưởng mới. Ở góc độ thực tiễn, GS.TS. Trần Thị Vân Hoa, Nguyên Phó Hiệu trưởng Đại học Kinh tế Quốc dân chỉ ra, quy mô GDP của Việt Nam đã đạt 514 tỷ USD vào năm 2025, song mô hình phát triển hiện tại đang dần tiến tới giới hạn. Theo bà, tăng trưởng kinh tế chỉ phản ánh sự gia tăng về lượng, trong khi phát triển là sự thay đổi đồng thời cả về lượng và chất, bao gồm chất lượng sống và tính bền vững môi trường.

Phân tích sâu hơn, GS.TS. Trần Thị Vân Hoa cho rằng, mục tiêu tăng trưởng GDP bình quân từ 10%/năm trong giai đoạn 2026-2030 là thách thức lớn, đòi hỏi đóng góp của năng suất nhân tố tổng hợp (TFP) phải đạt trên 55%.

Từ kinh nghiệm quốc tế, GS.TS. Trần Thị Vân Hoa nhấn mạnh vai trò của Nhà nước kiến tạo và dẫn dắt, đặc biệt trong việc ưu tiên nguồn lực cho công nghệ cốt lõi và xây dựng năng lực nội sinh. Theo đó, cần hoàn thiện thể chế phát triển theo hướng quản trị dựa trên kết quả và dữ liệu, thay cho phương thức quản lý hành chính truyền thống.

Các chuyên gia tham gia thảo luận tại Diễn đàn.

Cùng bàn về chuyển đổi mô hình tăng trưởng, PGS.TS. Trần Đình Thiên, Thành viên Hội đồng tư vấn chính sách của Thủ tướng phân tích, kinh nghiệm quốc tế cho thấy thu hút đầu tư nước ngoài cần đi cùng việc tạo không gian phát triển cho doanh nghiệp nhỏ và vừa trong nước, đồng thời xây dựng cơ cấu công nghiệp nhiều tầng và hình thành lực lượng doanh nghiệp quốc gia đủ sức dẫn dắt. Việc phát triển các tập đoàn kinh tế lớn cần đặt trong mối quan hệ hài hòa giữa khu vực kinh tế nhà nước và khu vực tư nhân, với cách ứng xử bình đẳng, nhất là trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ toàn cầu gia tăng.

Trong bối cảnh chủ nghĩa bảo hộ quay trở lại và nền kinh tế đứng trước thế “lưỡng nan” khi phụ thuộc vào các chuỗi giá trị lớn, PGS.TS. Trần Đình Thiên cho rằng Việt Nam cần nâng cao năng lực tham gia chuỗi sản xuất toàn cầu, đặc biệt thông qua các tập đoàn công nghệ cao. Điều này đòi hỏi phải đồng thời phát triển hạ tầng số và nguồn nhân lực hiện đại, gắn với cải cách giáo dục theo hướng tích hợp công nghệ và trí tuệ nhân tạo.

Ở góc độ thể chế, PGS.TS. Trần Đình Thiên nhấn mạnh cần bảo đảm “bình đẳng về tư cách, khác biệt về chức năng” giữa các thành phần kinh tế, giảm phân biệt đối xử và nâng vị thế khu vực tư nhân. Trọng tâm không phải là tăng vốn mà là nâng hiệu quả sử dụng vốn và khắc phục tình trạng lãng phí nguồn lực, từ cơ hội hội nhập, nhân lực khoa học công nghệ đến các dự án chậm triển khai và hạn chế trong cơ chế ra quyết định.

Cũng tại Diễn đàn, các chuyên gia thống nhất rằng, chuyển đổi mô hình tăng trưởng trong giai đoạn tới cần gắn với chuyển đổi số và chuyển đổi xanh, dựa trên các trụ cột gồm thể chế hiện đại, khoa học công nghệ, hệ sinh thái đổi mới sáng tạo và nguồn nhân lực chất lượng cao. Đồng thời, cần hình thành thị trường dữ liệu quốc gia, phát triển kinh tế dữ liệu và đầu tư có trọng tâm vào các công nghệ chiến lược gắn với chuỗi giá trị toàn cầu.

Các ý kiến cũng nhấn mạnh vai trò của khu vực kinh tế tư nhân, đặc biệt là các tập đoàn lớn, trong việc dẫn dắt công nghệ lõi và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Với những định hướng này, việc chuyển đổi mô hình tăng trưởng được kỳ vọng sẽ tạo nền tảng cho một giai đoạn phát triển mới của nền kinh tế.