Bài 3: Cơ chế đặc thù: “Chìa khóa” để khai thông điểm nghẽn

Việc sắp xếp, xử lý nhà, đất không phải là nhiệm vụ “làm một lần là xong”, mà sẽ tiếp tục phát sinh, điều chỉnh trong quá trình quản lý. Ảnh Thuỳ Linh.

Đặt hiệu quả tổng thể lên trên sự cầu toàn về thủ tục

Trong khi yêu cầu của Trung ương là phải cơ bản hoàn thành xử lý trong quý II/2026, nhiều địa phương lại đang đối mặt với áp lực rất lớn: càng triển khai càng phát sinh thêm những “nút thắt” mà nếu tiếp tục áp dụng đầy đủ quy trình thông thường sẽ mất rất nhiều thời gian, thậm chí khó có khả năng hoàn thành đúng tiến độ.

Ông Nguyễn Tân Thịnh, Cục trưởng Cục Quản lý công sản (Bộ Tài chính) cho biết, đến thời điểm hiện tại, dù nhiều địa phương báo cáo đã hoàn thành hoặc sắp hoàn thành bước 2 của quá trình sắp xếp, xử lý nhà, đất, nhưng qua kiểm tra thực tế, không ít nơi mới chỉ dừng ở việc bàn giao tài sản cho Trung tâm Phát triển quỹ đất hoặc cấp xã quản lý, chưa thực sự đưa vào khai thác.

Theo lãnh đạo Cục Quản lý công sản, về cơ chế, chính sách và thẩm quyền, hiện nay Trung ương đã phân cấp khá mạnh cho các bộ, ngành và địa phương. Tuy nhiên, kết quả thực hiện giữa các nơi lại rất khác nhau: có địa phương làm nhanh, dứt điểm, nhưng cũng có nơi triển khai chậm, lúng túng và kéo dài.

Chính vì vậy, Bộ Tài chính đang đề xuất xây dựng dự thảo Nghị quyết của Chính phủ về cơ chế, chính sách đặc thù nhằm đẩy nhanh tiến độ xử lý, khai thác nhà, đất dôi dư phát sinh từ việc sắp xếp, tinh gọn tổ chức bộ máy và đơn vị hành chính; đồng thời lấy ý kiến đối với dự thảo Nghị định sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 155/2025/NĐ-CP về tiêu chuẩn, định mức sử dụng trụ sở làm việc, cơ sở hoạt động sự nghiệp.

Mục tiêu của các cơ chế này là tạo hành lang pháp lý đủ linh hoạt để các bộ, ngành, địa phương có thể hoàn thành việc xử lý, khai thác hiệu quả các cơ sở nhà, đất dôi dư ngay trong quý II/2026.

Theo ông Nguyễn Tân Thịnh, tinh thần xuyên suốt của dự thảo là phải đặt lợi ích tổng thể lên trên hết; cơ chế, chính sách cần đủ linh hoạt, đủ “mở” để tháo gỡ những vướng mắc đang tồn tại trong thực tiễn.

Đây cũng được xem là điểm thay đổi đáng chú ý trong tư duy quản lý tài sản công hiện nay. Nếu trước đây cách tiếp cận chủ yếu thiên về quản lý chặt chẽ, bảo toàn tối đa giá trị tài sản trên hồ sơ, thì định hướng mới đặt trọng tâm vào hiệu quả khai thác thực tế và khả năng đưa tài sản sớm quay trở lại phục vụ phát triển.

Theo đó, Bộ Tài chính đang lấy ý kiến đối với hàng loạt giải pháp mang tính đặc thù nhằm rút ngắn quy trình xử lý, giảm bớt thủ tục trung gian nhưng vẫn bảo đảm nguyên tắc quản lý tài sản công.

Đối với cơ chế cho thuê tài sản, dự thảo đề xuất đơn giản hóa việc xác định giá, không bắt buộc thực hiện đầy đủ quy trình thẩm định phức tạp như hiện nay; đồng thời phân cấp cho đơn vị quản lý nhà hoặc Chủ tịch UBND cấp xã quyết định. Trường hợp đấu giá không thành, địa phương có thể được giảm giá linh hoạt để sớm đưa tài sản vào khai thác thay vì tiếp tục bỏ trống.

Về cải tạo, sửa chữa, đơn vị thuê được chủ động sửa chữa theo nhu cầu sử dụng nếu không ảnh hưởng kết cấu công trình; chi phí do bên thuê tự chịu. Dự thảo cũng cho phép bàn giao tài sản theo nguyên trạng, không bắt buộc hoàn thiện đầy đủ hồ sơ trước khi chuyển giao nhằm rút ngắn thời gian xử lý.

Đối với các cơ sở không còn phù hợp nhu cầu sử dụng hoặc khó khai thác hiệu quả, cơ chế mới cho phép xử lý linh hoạt hơn để thu hút nhà đầu tư tham gia khai thác. Đồng thời, các tài sản cần phá dỡ phục vụ mục đích công cộng cũng được đề xuất áp dụng thủ tục thanh lý đơn giản hơn để tránh kéo dài xử lý do tâm lý e ngại trách nhiệm.

Ông Nguyễn Tân Thịnh khẳng định, việc sắp xếp, xử lý nhà, đất không phải là nhiệm vụ “làm một lần là xong”, mà sẽ tiếp tục phát sinh, điều chỉnh trong quá trình quản lý. Do đó, Nghị quyết này nhằm xử lý các tình huống đặc biệt trong giai đoạn hiện nay; nếu thực hiện tốt, có thể trở thành cơ sở cho chính sách lâu dài.

Từ “quản cho chặt” sang khai thác hiệu quả

Không ít chuyên gia cho rằng, nhiều bất cập hiện nay xuất phát từ tư duy “quản cho chặt” kéo dài trong nhiều năm, khiến quá trình khai thác tài sản công trở nên cứng nhắc, mất nhiều thời gian và bỏ lỡ cơ hội phát triển. Trong khi đó, thực tế cho thấy giá trị lớn nhất của tài sản công không nằm ở việc “giữ nguyên hiện trạng” hay tối ưu hóa giá trị trên hồ sơ, mà ở khả năng được đưa vào sử dụng hiệu quả để phục vụ phát triển kinh tế - xã hội.

Nói cách khác, thay vì cố “giữ giá” bằng mọi giá nhưng để tài sản tiếp tục bỏ hoang, xuống cấp, cơ chế mới hướng tới việc chấp nhận các giải pháp linh hoạt hơn để tài sản sớm được đưa vào sử dụng, tạo ra giá trị cho xã hội.

Đồng tình với hướng tiếp cận này, nhiều địa phương cho rằng, nếu tiếp tục áp dụng đầy đủ quy trình thông thường thì rất khó hoàn thành tiến độ xử lý nhà, đất dôi dư trong thời gian còn lại.

Đại diện Sở Tài chính Hà Nội cho biết, Thành phố đã cơ bản hoàn thành xây dựng phương án sắp xếp, xử lý đối với các trụ sở xã, phường dôi dư sau sắp xếp đơn vị hành chính. Tuy nhiên, khó khăn lớn nhất hiện nay không còn nằm ở việc “có phương án hay chưa”, mà ở khâu hoàn thiện các thủ tục cụ thể để đưa tài sản vào khai thác thực tế.

Trong khi đó, TP. Hồ Chí Minh đề xuất cần phân cấp mạnh hơn cho địa phương trong việc quyết định giá cho thuê ngắn hạn, khai thác tạm thời hoặc chuyển đổi công năng tài sản nhằm rút ngắn thời gian xử lý.

Một trong những kiến nghị nhận được nhiều sự đồng tình là cần tách bạch rõ phần tài sản “sạch”, có thể chuyển giao ngay với phần diện tích đang tồn tại tranh chấp, lấn chiếm hoặc có nhà ở của người dân.Theo đó, các trụ sở, cơ sở sự nghiệp đang sử dụng ổn định có thể chuyển giao nhanh cho địa phương tiếp tục khai thác; còn các phần diện tích phức tạp sẽ được xử lý theo pháp luật đất đai và cơ chế bồi thường, giải phóng mặt bằng riêng.

Theo các địa phương, nếu không tách bạch theo hướng này thì việc chuyển giao trên thực tế chỉ là “chuyển trách nhiệm” từ cơ quan Trung ương sang địa phương, còn những tồn tại phức tạp vẫn tiếp tục bị kéo dài.

Bên cạnh đó, nhiều địa phương cũng đề nghị cần có cơ chế rõ ràng hơn về nguồn kinh phí phục vụ cưỡng chế, giải phóng mặt bằng và xử lý các trường hợp lấn chiếm, bởi thực tế hiện nay nhiều vụ việc dù đã có bản án, nhưng vẫn không thể thi hành do thiếu nguồn lực và cơ chế thực hiện.

Có thể thấy, yêu cầu lớn nhất hiện nay là phải thay đổi tư duy xử lý tài sản công theo hướng linh hoạt, thực chất và đặt hiệu quả sử dụng lên trên sự cầu toàn về thủ tục.

Trong bối cảnh thời gian không còn nhiều, nếu không có những cơ chế đủ mạnh, đủ đặc thù để tháo gỡ các “nút thắt” thực tiễn, nguy cơ lãng phí kéo dài đối với hàng nghìn cơ sở nhà, đất công dôi dư sẽ còn tiếp diễn.

Bởi cuối cùng, giá trị lớn nhất của tài sản công không nằm ở việc tồn tại trên giấy tờ, mà ở khả năng được đưa vào phục vụ đời sống và phát triển kinh tế - xã hội một cách hiệu quả nhất.