Bài 2: Nơi làm quyết liệt, nơi “bó gối” nhìn nhà, đất công bỏ không

Trụ sở làm việc của Sở Nội vụ tỉnh Nam Định (cũ) thuộc diện dôi dư sau sắp xếp.

Nơi biến tài sản thành nguồn lực…

Có địa phương chỉ trong thời gian ngắn đã chuyển đổi hàng loạt trụ sở cũ thành trường học, cơ sở y tế, trung tâm sinh hoạt cộng đồng hoặc quỹ tái định cư phục vụ phát triển. Nhưng cũng có nơi, nhiều trụ sở vẫn đóng cửa im lìm, xuống cấp theo thời gian, hồ sơ xử lý kéo dài hết vòng này sang vòng khác. Điều đó cho thấy, điểm nghẽn hiện nay không còn chủ yếu nằm ở “thiếu cơ chế”, mà nằm ở cách tổ chức thực hiện, năng lực điều hành và tư duy khai thác tài sản công sau sắp xếp.

Tại Quảng Ninh, việc xử lý tài nhà, đất công dôi dư được theo dõi như một chuyên đề trọng tâm. Hằng tháng, Tỉnh có báo cáo riêng; Chủ tịch UBND Tỉnh trực tiếp chỉ đạo, giao lãnh đạo phụ trách lĩnh vực tài chính bám sát từng cơ sở cụ thể.

Theo bà Mai Lê Hoa, Phó Giám đốc Sở Tài chính Quảng Ninh, với những trường hợp vướng mắc, lãnh đạo Tỉnh cùng các sở, ngành không chỉ họp trên giấy tờ mà trực tiếp xuống hiện trường kiểm tra, tháo gỡ ngay tại thực địa. Cách làm này giúp nhiều cơ sở sau sắp xếp nhanh chóng được chuyển đổi công năng, đưa vào phục vụ cộng đồng thay vì để kéo dài tình trạng bỏ trống.

Quan trọng hơn, Quảng Ninh không coi “bàn giao xong tài sản” là hoàn thành nhiệm vụ. Điều địa phương đặt ra ngay từ đầu là tài sản sau xử lý sẽ phục vụ mục tiêu gì, phục vụ ai và hiệu quả đến đâu. Đó cũng là khác biệt lớn giữa tư duy “xử lý cho xong” với tư duy “khai thác để tạo giá trị”.

Một cách tiếp cận tương tự đang được Hải Phòng triển khai sau khi sáp nhập với Hải Dương. Ngay sau sắp xếp đơn vị hành chính, Thành phố đã rà soát toàn bộ quỹ nhà, đất dôi dư và thành lập Ban Chỉ đạo riêng do một Phó Chủ tịch UBND thành phố trực tiếp phụ trách.

Khó khăn lớn nhất của Hải Phòng nằm ở quy mô địa bàn rất rộng với 114 xã, phường sau sáp nhập, trong khi đội ngũ cán bộ quản lý tài sản công ở cơ sở còn mỏng và không đồng đều về chuyên môn. Thay vì chờ cấp dưới hoàn thiện hồ sơ rồi mới xử lý, thành phố lựa chọn cách làm chủ động hơn: xây dựng biểu mẫu chung, hướng dẫn trực tiếp từng địa phương để thống nhất quy trình thực hiện.

Theo đại diện Sở Tài chính Hải Phòng, mỗi cơ sở nhà, đất khi đề xuất phương án sử dụng đều phải được kiểm tra thực tế. Những trường hợp dự kiến chuyển đổi sang giáo dục, y tế, văn hóa đều được đánh giá kỹ trước khi quyết định. Các cơ sở đáp ứng nhu cầu thực tế mới được chuyển đổi công năng; những cơ sở còn lại được chuyển về Trung tâm Phát triển quỹ đất thành phố để quản lý, khai thác theo quy định pháp luật đất đai. Điều này giúp hạn chế tình trạng lập phương án mang tính hình thức, nhưng sau đó không thể triển khai trên thực tế.

Không chỉ các đô thị lớn, nhiều địa phương cũng đang cho thấy cách tiếp cận linh hoạt, gắn với nhu cầu thực tế của người dân. Tại Thái Nguyên, thay vì để các cơ sở cũ tiếp tục đóng cửa sau sắp xếp, nhiều xã, phường đã chủ động chuyển đổi thành không gian phục vụ cộng đồng.

Điển hình trường hợp xã Kha Sơn (được hình thành trên cơ sở sáp nhập 5 xã cũ) đã tận dụng Trung tâm văn hóa xã Dương Thành và Tân Đức để hình thành Trung tâm sinh hoạt văn hóa cộng đồng và Trung tâm chăm sóc sức khỏe người cao tuổi. Từ những công trình từng đứng trước nguy cơ bỏ hoang, xuống cấp, địa phương đã biến thành không gian phục vụ trực tiếp đời sống dân sinh.

Ông Nguyễn Đắc Vinh, Chủ tịch UBND xã Kha Sơn cho biết, địa phương xác định xử lý tài sản công không chỉ là tận dụng cơ sở vật chất, mà phải gắn với nhu cầu thực tế của cộng đồng dân cư. Hiệu quả bước đầu từ Kha Sơn hiện cũng đang được Thái Nguyên định hướng nhân rộng. Theo kế hoạch, trước ngày 30/5/2026, toàn bộ 92 xã, phường trên địa bàn tỉnh sẽ đưa vào vận hành các mô hình thư viện, trung tâm sinh hoạt văn hóa và chăm sóc sức khỏe cộng đồng từ nguồn tài sản dôi dư sau sắp xếp.

Những ví dụ này cho thấy, nếu có cách làm phù hợp, tài sản công dôi dư hoàn toàn có thể trở thành nguồn lực phát triển thay vì gánh nặng quản lý.

… Nơi tài sản chưa thể hồi sinh

Tuy nhiên, ở chiều ngược lại, không ít địa phương vẫn đang gặp khó trong giai đoạn đưa tài sản vào khai thác sau tiếp nhận. Tại Đồng Nai, sau sắp xếp đơn vị hành chính, toàn Tỉnh hiện còn 66 trụ sở dôi dư chưa được sử dụng hiệu quả, chủ yếu tập trung tại các trung tâm hành chính cũ và một số cơ sở của các sở, ngành thuộc tỉnh Bình Phước cũ như; Sở Xây dựng, Sở Tài chính, Sở Công Thương, Sở Giáo dục và Đào tạo, Sở Tài nguyên và Môi trường…

Tình trạng tương tự cũng diễn ra tại Thanh Hóa. Sau khi thực hiện sáp nhập đơn vị hành chính và vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, nhiều trụ sở cơ quan như Kho bạc Nhà nước, Viện Kiểm sát nhân dân, UBND cấp huyện, cấp xã tại huyện Thạch Thành (cũ) rơi vào tình trạng bỏ trống. Không ít công trình dù mới được đầu tư xây dựng nhưng đã phải “cửa đóng then cài”, nhiều hạng mục bắt đầu xuống cấp do không được sử dụng thường xuyên.

Sau sắp xếp, Thanh Hóa còn 166 xã, phường và hiện vẫn tồn đọng gần 500 cơ sở nhà, đất công dôi dư chưa được xử lý dứt điểm. Theo địa phương, khó khăn lớn nhất hiện nay nằm ở việc chuyển đổi công năng khi nhiều cơ sở còn vướng quy định về nguồn gốc tài sản, hồ sơ pháp lý và cơ chế khai thác.

Ông Hà Đức Tâm, Phó Chủ tịch UBND xã Kim Tân cho biết, giải pháp trước mắt hiện nay chủ yếu là giao cho Trung tâm cung ứng dịch vụ công quản lý, vận hành các cơ sở quy mô nhỏ, chưa hình thành được chiến lược khai thác lâu dài. Điều này khiến việc phát huy tiềm năng, lợi thế của các cơ sở dôi dư sau sáp nhập còn nhiều hạn chế.

Trong khi đó, ông Văn Đình Vân, Phó Trưởng phòng Quản lý công sản, Sở Tài chính Thanh Hóa cho rằng phần lớn các tài sản này được hình thành qua nhiều giai đoạn khác nhau nên hồ sơ đất đai, xây dựng thiếu đồng bộ. Vì vậy, quá trình rà soát và đề xuất phương án xử lý mất nhiều thời gian, thậm chí có trường hợp phải liên hệ lại các đơn vị quản lý cũ để tìm kiếm hồ sơ, hoàn thiện cơ sở pháp lý trước khi xử lý.

Còn tại Phú Thọ, nhiều trụ sở bắt đầu xuống cấp do không được sử dụng thường xuyên, nhưng địa phương lại thiếu kinh phí để bảo trì, duy tu và bảo vệ tài sản. Thực tế này cho thấy, khó khăn lớn nhất hiện nay không còn nằm ở việc “sắp xếp trên giấy”, mà nằm ở khả năng đưa tài sản vào khai thác thực tế sau tiếp nhận.

Thực tế triển khai cho thấy, xử lý nhà, đất dôi dư chưa bao giờ là câu chuyện thuần túy kỹ thuật hay chỉ dừng ở vài thủ tục hành chính. Đằng sau mỗi cơ sở bỏ trống là hàng loạt vấn đề đan xen về quy hoạch, tài chính, pháp lý, hiện trạng sử dụng và cả trách nhiệm của từng cấp thực hiện.

Đáng chú ý, tâm lý e ngại trách nhiệm ở một bộ phận cán bộ cơ sở cũng đang khiến tiến độ xử lý bị kéo dài. Nhiều trường hợp dù có thể đề xuất phương án chuyển đổi hoặc thanh lý, đấu giá nhưng vẫn lựa chọn giải pháp an toàn là “giữ nguyên hiện trạng” để tránh phát sinh rủi ro pháp lý sau này. Điều này khiến không ít tài sản rơi vào vòng luẩn quẩn: càng để lâu càng xuống cấp, càng xuống cấp càng khó xử lý.

Bên cạnh đó, sự thiếu đồng bộ giữa quy hoạch sử dụng đất, quy hoạch ngành và nhu cầu thực tế tại địa phương cũng tạo ra khoảng trống lớn trong khai thác tài sản công sau sắp xếp. Có nơi thiếu trường học, cơ sở y tế, thiết chế văn hóa, nhưng lại không thể chuyển đổi ngay do vướng thủ tục điều chỉnh quy hoạch hoặc thiếu nguồn vốn cải tạo.

Điều đó cho thấy, để “hồi sinh” tài sản công dôi dư, chỉ yêu cầu địa phương đẩy nhanh tiến độ là chưa đủ. Quan trọng hơn là phải có cơ chế đủ linh hoạt để xử lý các tình huống đặc thù, đi kèm nguồn lực tài chính, hướng dẫn thống nhất và sự phân cấp đủ mạnh để địa phương dám quyết, dám làm.

Bởi nếu không tháo gỡ được những điểm nghẽn này, nguy cơ nhiều trụ sở sau sắp xếp tiếp tục bị bỏ hoang, xuống cấp và trở thành gánh nặng quản lý là điều hoàn toàn có thể xảy ra.

(Còn nữa)