Xuất khẩu thủy sản Việt Nam: Đa dạng thị trường để giữ đà tăng trưởng

Tính chung 8 tháng, kim ngạch xuất khẩu thủy sản đạt 8 tỷ USD, tăng 11,8% so cùng kỳ.

Tăng trưởng không còn phụ thuộc thị trường truyền thống

Theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), tháng 8/2026, xuất khẩu thủy sản đạt 1,14 tỷ USD, tăng 6% so với cùng kỳ. Tính chung 8 tháng, kim ngạch đạt 8 tỷ USD, tăng 11,8%. Dù vẫn duy trì mức tăng 2 con số, tốc độ tăng đã giảm so với mức 12,8% của 7 tháng đầu năm, điều này phản ánh rõ hơn những sức ép đang tác động đến hoạt động xuất khẩu trong nửa cuối năm.

Điểm đáng chú ý là động lực tăng trưởng đang có sự dịch chuyển mạnh giữa các thị trường. Trung Quốc - Hồng Kông và ASEAN tiếp tục tăng tốc, bù đắp một phần sự suy yếu tại Mỹ, EU và một số thị trường truyền thống. Sự phân hóa này được dự báo rõ hơn trong quý IV khi thuế thương mại, các biện pháp phòng vệ và yêu cầu truy xuất nguồn gốc ngày càng tác động trực tiếp đến quyết định nhập khẩu.

Hiện, Trung Quốc - Hồng Kông là động lực nổi bật nhất. Riêng tháng 8, xuất khẩu thủy sản sang thị trường này đạt 287,7 triệu USD, tăng 26,2%; lũy kế 8 tháng đạt 2,03 tỷ USD, tăng 33,4%, chiếm 25,35% tổng kim ngạch toàn ngành. Đây là thị trường đóng góp khoảng 508,61 triệu USD, tương đương 60,17% phần tăng kim ngạch của toàn ngành, nhờ nhu cầu tích cực đối với tôm, cá tra, cua ghẹ và cá biển.

Trong khi đó, Mỹ tiếp tục là điểm nghẽn đáng chú ý. Tháng 8, xuất khẩu thủy sản sang Mỹ giảm 11,4%, còn 167,74 triệu USD; lũy kế 8 tháng đạt 1,24 tỷ USD, gần như đi ngang. Đáng chú ý, tôm và cá tra suy giảm mạnh, trong khi cá ngừ, cua ghẹ và nhuyễn thể vẫn giữ được mức tăng nhất định.

Tại EU, xuất khẩu 8 tháng giảm 1,6%, xuống 749,9 triệu USD, chủ yếu do tôm và cá ngừ suy yếu. Nhật Bản tăng 2%, đạt 1,11 tỷ USD; Hàn Quốc tăng 4,9%, đạt 566,3 triệu USD. ASEAN lại cho thấy tín hiệu tích cực khi đạt 544,9 triệu USD, tăng 20%; riêng tháng 8 tăng tới 31%.

Những diễn biến trên cho thấy xuất khẩu thủy sản Việt Nam đang bước vào giai đoạn khi tăng trưởng không còn phụ thuộc đơn thuần vào sức mua của các thị trường truyền thống. Khả năng phân bổ lại nguồn hàng, tìm kiếm thị trường thay thế và đáp ứng nhanh các tiêu chuẩn mới sẽ ngày càng quyết định sức cạnh tranh của doanh nghiệp.

Trong cơ cấu hàng xuất khẩu, tôm tiếp tục là ngành hàng chủ lực với kim ngạch 3,29 tỷ USD trong 8 tháng, tăng 12,3% và chiếm khoảng 41% tổng kim ngạch thủy sản. Riêng tháng 8, xuất khẩu tôm đạt 485,5 triệu USD, tăng 5,7%.

Trung Quốc - Hồng Kông tiếp tục là lực kéo quan trọng khi xuất khẩu tôm sang thị trường này đạt 1,13 tỷ USD, tăng 37,6%. Trong tháng 8, xuất khẩu tôm sang Nhật Bản tăng 10%, Hàn Quốc tăng 16% và ASEAN tăng tới 48%, cho thấy nhu cầu tại các thị trường châu Á đang trở thành điểm tựa quan trọng trong bối cảnh thị trường Mỹ gặp khó. Tại Mỹ, xuất khẩu tôm tháng 8 giảm 22%, còn 70 triệu USD; lũy kế 8 tháng giảm 13,4%, xuống 427,6 triệu USD. EU cũng giảm 18% trong tháng 8 và giảm 2,7% trong 8 tháng.

Theo VASEP, mức thuế Điều 301 ở mức 12,5%, cao hơn mức 10% của một số đối thủ, đang làm gia tăng bất lợi về giá đối với tôm Việt Nam. Kết quả sơ bộ rà soát thuế chống bán phá giá cũng cho thấy mức thuế tăng đáng kể. Kết quả cuối cùng dự kiến công bố cuối tháng 9 sẽ có ý nghĩa quan trọng đối với đơn hàng quý IV. Nếu mức thuế duy trì cao, dòng hàng có thể tiếp tục chuyển hướng sang châu Á, đồng thời tạo áp lực lên giá bán và biên lợi nhuận của doanh nghiệp.

Đối với cá tra xuất khẩu cũng đang thể hiện sự phân hóa mạnh. Tháng 8, xuất khẩu cá tra đạt 194,8 triệu USD, tăng 0,4%; lũy kế 8 tháng đạt 1,5 tỷ USD, tăng 9%. Trung Quốc - Hồng Kông tăng 26,5%, đạt 435,21 triệu USD; trong khi EU tăng 11,4% trong 8 tháng, đạt 131,7 triệu USD. Nguồn cung cá thịt trắng tự nhiên tại châu Âu thiếu hụt và giá cá tuyết tăng cao đang tạo thêm khoảng trống thị trường cho cá tra Việt Nam.

Trái lại, Mỹ tiếp tục là thị trường yếu nhất của cá tra. Tháng 8, xuất khẩu chỉ đạt 12,5 triệu USD, giảm 54,8%; lũy kế 8 tháng đạt 201,7 triệu USD, giảm 13,9%. Kết quả cuối cùng POR21 công bố ngày 12/8 với mức thuế chống bán phá giá tăng mạnh khiến nhà nhập khẩu thận trọng hơn. Vì vậy, khả năng cá tra phục hồi nhanh tại Mỹ là khá thấp, buộc doanh nghiệp phải tập trung hơn vào Trung Quốc, EU, ASEAN, Trung Đông và các thị trường ngách.

Trong khí đó đối với xuất khẩu cá ngừ tốc độ tăng trưởng gần như đi ngang. Tháng 8, xuất khẩu đạt 78,1 triệu USD, giảm 11%; lũy kế 8 tháng đạt 622 triệu USD, chỉ tăng 0,5%. Mỹ tăng 8%, đạt 247,7 triệu USD, nhưng EU giảm 20%, còn 113,6 triệu USD; riêng tháng 8 giảm 43,6%. Giá cá ngừ vằn nguyên liệu tại Bangkok tăng trở lại, trong khi cạnh tranh về ưu đãi thuế tại EU và yêu cầu nguồn gốc ngày càng chặt chẽ đang thu hẹp biên lợi nhuận của doanh nghiệp.

Ngoài ra ở các nhóm hàng khác, bức tranh có phần tích cực hơn. Mực và bạch tuộc đạt 524 triệu USD sau 8 tháng, tăng 14,4%; riêng tháng 8 đạt 75 triệu USD, tăng 5,7%. Xuất khẩu sang Hàn Quốc tăng 18,7%, ASEAN tăng 33,1%, trong bối cảnh nguồn cung mực tại Hàn Quốc giảm và nhu cầu từ Trung Quốc gia tăng.

Cua ghẹ và giáp xác khác tiếp tục là điểm sáng với kim ngạch 304,9 triệu USD trong 8 tháng, tăng 34%. Riêng tháng 8 đạt 55 triệu USD, tăng 50,7%. Xuất khẩu sang Mỹ tăng gấp đôi lên 84,7 triệu USD, trong khi Trung Quốc - Hồng Kông tăng 41,8%, đạt 154,7 triệu USD.

Tiếp tục đa dạng hóa thị trường, đẩy mạnh xuất khẩu

Theo VASEP, từ tháng 9 đến cuối năm, nhu cầu phục vụ mùa lễ hội và chu kỳ bổ sung tồn kho có thể tiếp tục hỗ trợ xuất khẩu. Tuy nhiên, triển vọng tăng trưởng sẽ phụ thuộc nhiều vào diễn biến chính sách thương mại và khả năng đáp ứng các yêu cầu kỹ thuật mới.

Đối với tôm, kết quả cuối cùng trong rà soát thuế chống bán phá giá vào cuối tháng 9 cùng mức thuế Điều 301 sẽ tác động trực tiếp đến đơn hàng Mỹ, giá chào và tốc độ chuyển hướng thị trường. Với cá tra, POR21 khiến triển vọng tại Mỹ kém thuận lợi hơn, trong khi Trung Quốc và EU tiếp tục là hai điểm bù quan trọng.

Tôm tiếp tục là ngành hàng xuất khẩu chủ lực với kim ngạch 3,29 tỷ USD trong 8 tháng (Ảnh có sự hỗ trợ của AI).

Từ diễn biến thị trường cho thấy, hàng rào kỹ thuật đang ngày càng trở thành yếu tố quyết định khả năng duy trì thị trường. Với cá ngừ, mực, bạch tuộc và các sản phẩm khai thác khác, thẻ vàng IUU, hệ thống CATCH của EU và yêu cầu truy xuất nguồn gốc sâu hơn đang đặt ra yêu cầu cao hơn đối với doanh nghiệp. Tại Mỹ, MMPA cũng yêu cầu hồ sơ chứng minh tính hợp lệ đối với các mã hàng bị gắn cờ. Đây không chỉ là yêu cầu về thủ tục mà đang trở thành công cụ phân loại nhà cung cấp trên thị trường quốc tế.

Để đáp ứng yêu cầu thị trường xuất khẩu, bài toán của ngành thủy sản Việt Nam không còn chỉ là gia tăng sản lượng hay tìm kiếm thêm đơn hàng, mà là nâng chất lượng tăng trưởng. Doanh nghiệp cần chủ động hơn về vùng nguyên liệu, kiểm soát chất lượng, truy xuất nguồn gốc và quản trị chi phí, đồng thời giảm mức độ phụ thuộc vào một số thị trường có rủi ro chính sách cao.

Kế hoạch đặt mục tiêu vượt 12 tỷ USD xuất khẩu thủy sản trong năm 2026 vẫn có cơ sở đạt được nếu nhu cầu tại Trung Quốc - Hồng Kông tiếp tục duy trì và đơn hàng mùa cao điểm không bị gián đoạn. Tuy nhiên, tốc độ tăng trưởng quý IV nhiều khả năng thấp hơn 8 tháng đầu năm khi tôm chịu áp lực thuế, cá tra khó phục hồi tại Mỹ và cá ngừ chưa tạo được đột phá. Trong khi đó, mực, bạch tuộc, cua ghẹ, nhuyễn thể cùng các thị trường châu Á tiếp tục là những điểm sáng có tính chọn lọc.

Dó đó, xuất khẩu thủy sản Việt Nam đang đứng trước yêu cầu chuyển từ tăng trưởng dựa vào thị trường truyền thống sang mô hình tăng trưởng linh hoạt hơn, trong đó đa dạng hóa thị trường, nâng chuẩn chất lượng và đáp ứng truy xuất nguồn gốc là những yếu tố then chốt. Tận dụng tốt dư địa tại Trung Quốc - Hồng Kông, ASEAN, EU và các thị trường ngách sẽ là cơ sở để xuất khẩu thủy sản Việt Nam giữ đà tăng trưởng, hướng tới mục tiêu vượt 12 tỷ USD năm 2026.