Tăng trưởng kinh tế trước bài toán năng lượng và dòng vốn toàn cầu

TS. Cấn Văn Lực, Chuyên gia Kinh tế trưởng BIDV, Thành viên Hội đồng Tư vấn Chính sách của Thủ tướng Chính phủ.

Phóng viên: Theo ông, chiến sự tại Iran đang tác động như thế nào đến kinh tế và thị trường tài chính toàn cầu?

TS. Cấn Văn Lực: Đây là một biến cố địa chính trị lớn ngay đầu năm 2026. Giá dầu là biến số nhạy cảm nhất. Có thời điểm giá dầu Brent tăng lên 115,6 USD/thùng vào đầu tháng 3/2026, sau đó hạ nhiệt nhờ các nước xả kho dự trữ nhưng tiếp tục tăng trở lại khi căng thẳng leo thang.

Nguyên nhân chính là tâm lý lo ngại eo biển Hormuz - tuyến vận tải chiếm khoảng 20% lượng dầu và khí hóa lỏng toàn cầu có thể bị phong tỏa. Tính đến giữa tháng 3/2026, giá dầu Brent đã tăng gần 70% so với đầu năm. Diễn biến tương tự cũng xảy ra với dầu WTI.

Bên cạnh đó, đồng USD có xu hướng mạnh lên khi nhà đầu tư tìm đến tài sản trú ẩn và kỳ vọng Cục Dự trữ Liên bang Mỹ thận trọng hơn trong việc giảm lãi suất. Đồng USD đã tăng 2,1% so với đầu năm, tăng 1,4% kể từ khi chiến sự xảy ra đến nay. Điều này khiến giá vàng tăng đột biến khi chiến sự nổ ra, sau đó điều chỉnh giảm khi USD mạnh lên và kỳ vọng lãi suất duy trì ở mức cao.

Tâm lý e ngại rủi ro cũng khiến nhiều thị trường chứng khoán giảm điểm. Các thị trường nhạy cảm với giá năng lượng như Nhật Bản và nhóm thị trường mới nổi châu Á chịu ảnh hưởng mạnh hơn.

Phóng viên: Với Việt Nam, những tác động chính của cú sốc này là gì, đặc biệt trong lĩnh vực năng lượng và thị trường tài chính, thưa ông?

TS. Cấn Văn Lực: Việt Nam là nền kinh tế mở, hội nhập sâu rộng nên chịu tác động cả trực tiếp và gián tiếp. Trước hết là lĩnh vực năng lượng. Dù hai nhà máy lọc dầu trong nước đã đáp ứng được khoảng 68% nhu cầu, Việt Nam vẫn phụ thuộc đáng kể vào nguồn cung nhập khẩu. Năm 2025, Việt Nam nhập khẩu gần 27,74 triệu tấn xăng dầu và khí hóa lỏng, trong đó khu vực Trung Đông chiếm tỷ trọng lớn.

Nguồn cung trong nước hiện chỉ đáp ứng khoảng 54,4% nhu cầu, phần còn lại phải nhập khẩu. Một số sản phẩm như nhiên liệu bay, khí LNG hay LPG có mức tự chủ thấp hoặc phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu. Điều này cho thấy an ninh năng lượng là vấn đề cấp thiết trong bối cảnh chuỗi cung ứng dầu khí toàn cầu biến động.

Các ngành sử dụng nhiều năng lượng hoặc phụ thuộc chuỗi cung ứng như vận tải, hàng không, logistics, du lịch, hóa chất, thép, điện tử, ô tô, nhựa… đều chịu tác động đáng kể. Đồng thời, một số ngành sử dụng nhiều phân bón và năng lượng như lúa gạo, cà phê, hồ tiêu hay cây ăn quả, chi phí đầu vào tăng có thể ảnh hưởng đến lợi nhuận của nông dân và doanh nghiệp.

Doanh nghiệp có thể chịu ảnh hưởng nếu chi phí gia tăng. Ảnh minh hoạ: H.Dịu

Ở góc độ thương mại, thị trường Trung Đông nhập khẩu khoảng 1,74 tỷ USD nông thủy sản từ Việt Nam năm 2025. Chiến sự có thể làm gián đoạn chuỗi cung ứng và tăng chi phí logistics, bảo hiểm, bảo quản. Tuy nhiên, cũng xuất hiện cơ hội khi nhu cầu từ các thị trường khác tăng lên do chuỗi cung ứng truyền thống bị đứt gãy.

Về tỷ giá và thị trường tài chính, đồng USD mạnh lên gây áp lực lên VND và làm tăng chi phí nhập khẩu. Theo kịch bản cơ sở, tỷ giá USD/VND có thể tăng 2–3% trong năm 2026. Tâm lý thận trọng của nhà đầu tư cũng có thể khiến dòng vốn đầu tư gián tiếp biến động, thị trường chứng khoán chịu áp lực giảm.

Tác động tổng hợp thể hiện rõ ở lạm phát và tăng trưởng. Nhiên liệu chiếm khoảng 4% và nhóm giao thông gần 10% trong rổ CPI nên biến động giá năng lượng sẽ nhanh chóng lan vào lạm phát. Trong kịch bản cơ sở, CPI bình quân năm 2026 có thể tăng thêm 0,3–0,5 điểm %, nhưng có thể lên mức 4,5–5% nếu giá dầu duy trì ở vùng cao. Tăng trưởng GDP cũng chịu sức ép từ cả 3 phía: xuất khẩu ròng chậm lại, tiêu dùng và đầu tư trong nước suy giảm nhẹ do chi phí tăng, tâm lý thận trọng hơn… nên tăng trưởng GDP cũng có thể giảm khoảng 0,6–0,8 điểm % so với trường hợp không có chiến sự.

Phóng viên: Trước những rủi ro này, xin ông cho biết, Việt Nam cần ưu tiên những giải pháp gì để giảm thiểu tác động và ổn định kinh tế vĩ mô?

TS. Cấn Văn Lực: Trong ngắn hạn, ưu tiên hàng đầu là không để cú sốc xăng dầu và đứt gãy chuỗi cung ứng chuyển thành cú sốc nguồn cung năng lượng và giá cả. Chính phủ cần xem xét kiện toàn Tổ phản ứng nhanh, xây dựng kịch bản ứng phó, bảo đảm đủ nguồn cung xăng dầu, đa dạng hóa nhập khẩu dầu khí và tăng cường kiểm tra để ngăn ngừa đầu cơ, găm hàng, tăng giá bất hợp lý.

Về điều hành giá, cơ quan quản lý cần sử dụng linh hoạt Quỹ bình ổn giá để hạn chế biến động mạnh nhưng không làm méo mó thị trường. Đồng thời, cần sớm hoàn thiện quy định mới về kinh doanh xăng dầu theo hướng hài hòa lợi ích các bên và cân đối cung – cầu.

Ở tầm vĩ mô, Chính phủ cần xây dựng các kịch bản tăng trưởng và lạm phát gắn với những phương án điều hành cụ thể, trong đó phối hợp chặt chẽ giữa chính sách tiền tệ và tài khóa. Việc cân bằng giữa ổn định lãi suất, kiểm soát lạm phát và ổn định tỷ giá là yêu cầu quan trọng trong bối cảnh hiện nay.

Trong trung và dài hạn, trọng tâm là củng cố an ninh năng lượng thông qua đa dạng hóa nguồn cung, tăng dự trữ chiến lược và thúc đẩy tiết kiệm năng lượng. Đồng thời, cần đẩy nhanh triển khai quy hoạch phát triển năng lượng, hoàn thiện khung pháp lý cho thị trường năng lượng và phát triển các công cụ phòng ngừa rủi ro giá cả trên thị trường tài chính.

Bên cạnh đó, việc tiếp tục đầu tư hạ tầng chiến lược, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và phát triển các thị trường tài chính, hàng hóa sẽ giúp Việt Nam tận dụng tốt hơn các dòng vốn đầu tư mới trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu đang tái cấu trúc.

Phóng viên: Xin trân trọng cảm ơn những chia sẻ của ông!