Tăng chế tài xử lý các hành vi gây ô nhiễm môi trường

Dự thảo Nghị định đề xuất tăng chế tài xử lý các hành vi gây ô nhiễm nhằm bảo vệ môi trường.

“Mạnh tay” xử phạt với các hành vi gây ô nhiễm đất, nước và không khí

Thực tiễn áp dụng các chế tài theo Nghị định số 45/2022/NĐ-CP của Chính phủ thời gian qua cho thấy công tác xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường đã đạt được những kết quả nhất định, góp phần nâng cao ý thức chấp hành pháp luật của các tổ chức, cá nhân.

Tuy nhiên, trước áp lực phát triển kinh tế và các phương thức vi phạm ngày càng tinh vi, hệ thống quy định hiện hành đã bộc lộ những khoảng trống pháp lý đáng kể, đòi hỏi phải có những điều chỉnh mạnh mẽ hơn để đáp ứng yêu cầu trong tình hình mới. Quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa diễn ra nhanh chóng làm gia tăng các hành vi sử dụng công nghệ cao để che giấu sai phạm. Nhiều doanh nghiệp vẫn chưa quan tâm đúng mức đến công tác bảo vệ môi trường, thậm chí sẵn sàng chấp nhận bị xử phạt để triển khai dự án khi chưa có phê duyệt báo cáo đánh giá tác động môi trường hoặc giấy phép môi trường nhằm mục đích tối ưu hóa lợi nhuận kinh tế.

Đặc biệt, việc Quốc hội thông qua nhiều đạo luật quan trọng có tác động trực tiếp đến lĩnh vực này như Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2025, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xử lý vi phạm hành chính, Luật Thanh tra và Bộ luật Hình sự đã đặt ra yêu cầu cấp bách. Vì vậy, việc xây dựng Nghị định thay thế là hoàn toàn cần thiết để đảm bảo tính đồng bộ của hệ thống pháp luật và đáp ứng các cam kết quốc tế về kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và giảm phát thải trong kỷ nguyên mới.

Để nâng cao tính răn đe, Điều 24 của dự thảo Nghị định mới tập trung tăng mạnh mức phạt tiền đối với các hành vi trực tiếp gây ô nhiễm đất, nước và không khí. Cụ thể, phạt tiền từ 40 đến 50 triệu đồng đối với hành vi rò rỉ hoặc thải hóa chất độc vào môi trường đất, nước trái quy định.

Đối với hành vi xả thải khói, bụi, khí có mùi độc hại, khó chịu vào không khí vượt quy chuẩn kỹ thuật quốc gia, mức phạt được quy định tăng nghiêm khắc theo các khung: từ 80 đến 100 triệu đồng nếu thông số độc hại vượt quy chuẩn dưới 3 lần hoặc thông số cơ bản dưới 5 lần; từ 100 đến 150 triệu đồng nếu thông số độc hại vượt từ 3 đến dưới 5 lần hoặc thông số cơ bản vượt từ 5 đến dưới 10 lần; và từ 150 đến 200 triệu đồng nếu thông số độc hại vượt từ 5 lần trở lên hoặc thông số cơ bản vượt từ 10 lần trở lên.

Riêng đối với hành vi gây ô nhiễm đất, nước hoặc làm thông số môi trường trong đất, nước vượt quy chuẩn kỹ thuật quốc gia, khung phạt tiền dao động từ 50 đến 80 triệu đồng, từ 80 đến 100 triệu đồng, hoặc từ 100 đến 150 triệu đồng tùy theo mức độ vượt quy chuẩn của thông số nguy hại và thông số thông thường.

Đáng chú ý, dự thảo Nghị định còn bổ sung quy định phạt tăng thêm đối với các vi phạm xảy ra tại các khu vực cần bảo vệ đặc biệt như phân khu phục hồi sinh thái hoặc khu bảo tồn nghiêm ngặt. Mức phạt tăng thêm được chia thành các biên độ từ 20% đến 30%, từ 30% đến 40%, hoặc từ 40% đến 50% mức phạt cơ bản tùy thuộc vào mức độ vượt quy chuẩn kỹ thuật của thông số môi trường, nhưng tổng mức phạt tối đa cho mỗi hành vi không vượt quá 1 tỷ đồng đối với cá nhân và 2 tỷ đồng đối với tổ chức. Đối với những đối tượng tái phạm hoặc vi phạm nhiều lần nhưng vẫn chưa khắc phục được hậu quả sau khi hết thời hạn, mức phạt tiền tăng thêm được đề xuất từ 130 đến 150 triệu đồng.

Bổ sung chế tài đối với lĩnh vực khí nhà kính và trách nhiệm tái chế

Nhằm hiện thực hóa các quy định mới về giảm nhẹ phát thải và bảo vệ tầng ô-dôn, dự thảo Nghị định đã thiết lập các khung phạt cụ thể cho lĩnh vực khí nhà kính nhằm ngăn chặn tình trạng xả thải các chất được kiểm soát ra môi trường. Hành vi chậm nộp báo cáo kiểm kê khí nhà kính hoặc báo cáo giảm nhẹ phát thải trên 91 ngày sẽ bị phạt từ 80 đến 100 triệu đồng. Đặc biệt, chế tài đối với hành vi phát thải khí nhà kính vượt quá hạn ngạch được giao từ 5.000 tấn CO2 tương đương trở lên sẽ áp dụng mức phạt tiền cao nhất từ 300 đến 400 triệu đồng, đồng thời buộc tổ chức vi phạm phải nộp lại số lợi bất hợp pháp và thực hiện các biện pháp khắc phục theo yêu cầu.

Về các quy định liên quan đến trách nhiệm tái chế (EPR) của nhà sản xuất và nhập khẩu, dự thảo đề xuất một cơ chế linh hoạt và công bằng hơn khi giảm mức phạt tiền cơ bản xuống khoảng 10 lần so với trước đây nhưng áp dụng hình thức phạt tăng thêm tương ứng bằng 20% của phần khối lượng đăng ký, kê khai hoặc báo cáo sai nhân với định mức chi phí tái chế của năm có trách nhiệm. Biện pháp này vừa đủ sức răn đe, vừa tạo sự công bằng giữa các doanh nghiệp có công suất lớn với các doanh nghiệp quy mô vừa và nhỏ, thúc đẩy các đơn vị tự giác đầu tư cho hoạt động tái chế thay vì chỉ nộp tiền hỗ trợ vào quỹ.

Để đảm bảo các chế tài mới được thực hiện kịp thời và hiệu quả, dự thảo Nghị định đề xuất kiện toàn bộ máy và phân định rõ thẩm quyền của các lực lượng chức năng. Thay đổi quan trọng nhất là việc giao thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính cho lực lượng Cảnh sát phòng, chống tội phạm về môi trường đối với tất cả các hành vi quy định trong Nghị định. Điều này giúp lực lượng công an có đầy đủ công cụ pháp lý để chủ động xử lý ngay các sai phạm trên toàn quốc từ vùng biển, biên giới đến các khu đô thị thay vì phải chuyển hồ sơ qua các bước trung gian gây kéo dài thời gian.